Lực cắt là hợp lực, ứng suất cắt là phân bố
Biểu đồ nội lực cho biết một mặt cắt dầm truyền lực cắt V bằng bao nhiêu. Nó chưa cho biết ứng suất tại từng vị trí trong tiết diện. Lấy V chia diện tích tạo một giá trị trung bình; giá trị đó có thể thấp hơn đáng kể so với ứng suất trong phần bụng mỏng của dầm chữ I.
Bài phân tích các tiết diện lý tưởng bằng mô hình dầm đàn hồi tuyến tính, với dữ liệu hoàn toàn giả định. Mục đích là đọc đúng các đại lượng I, Q và b trong công thức, không thay thế kiểm tra sức kháng cắt, mất ổn định bụng hoặc liên kết của kết cấu thực.
Vì sao lực cắt liên quan đến sự thay đổi mômen
Xét một đoạn dầm rất ngắn dx. Mômen uốn ở hai đầu khác nhau, nên hợp lực dọc do ứng suất uốn trên riêng phần diện tích phía trên một đường cắt ngang cũng khác nhau. Muốn phần vật liệu đó cân bằng, phải có lực tiếp tuyến truyền qua mặt phân chia dọc dầm.
Roylance sử dụng cân bằng phần dầm này để liên hệ lực cắt với ứng suất qua biểu thức VQ/(Ib). [1] Trong bài dùng độ lớn để tránh lẫn quy ước dấu giữa các hệ trục. Khi lập mô hình đầy đủ, chiều của ứng suất trên các mặt đối diện phải được giữ nhất quán với cân bằng.
Đặt Q(y) là mômen diện tích bậc nhất của phần diện tích nằm một phía đường ngang qua vị trí y, tính đối với trục trung hòa. Đặt I là mômen quán tính diện tích của toàn tiết diện đối với trục uốn. Bề rộng b(y) là bề rộng vật liệu tại chính cao độ đang tính, không luôn là bề rộng lớn nhất của tiết diện.
Công thức và đơn vị
Trong mô hình dầm đang xét, độ lớn ứng suất cắt trung bình theo bề rộng tại cao độ y được tính τ(y) = VQ(y)/(I b(y)). Với V dùng N, Q dùng mm³, I dùng mm⁴ và b dùng mm, kết quả là N/mm², tức MPa.
MIT nhấn mạnh I thuộc toàn tiết diện, còn Q thuộc phần diện tích được lựa chọn tại vị trí cần tính. [3] Nếu dùng mômen diện tích của toàn tiết diện đối với trục đi qua trọng tâm, Q toàn phần bằng không và cho một kết quả sai mục đích. Cần vẽ rõ phần diện tích trước khi đưa số vào công thức.
Với tiết diện phức tạp, đây là mô hình dầm và thường là giá trị trung bình theo chiều rộng thích hợp, không phải nghiệm ứng suất ba chiều tại mọi điểm. Vùng đưa tải tập trung, giao cánh–bụng thực có bán kính bo, lỗ mở và vùng gần liên kết cần được xem riêng.
Ví dụ chữ nhật và phân bố parabol
Giả định dầm chữ nhật b = 80 mm, h = 160 mm, lực cắt V = 80 kN = 80.000 N. Chọn y = 0 tại giữa chiều cao. Diện tích toàn tiết diện A = 12.800 mm², nên ứng suất trung bình V/A = 6,25 MPa. Mômen quán tính I = bh³/12 = 27.306.666,667 mm⁴.
Phần nằm trên đường qua y có chiều cao h/2−y và trọng tâm cách trục trung hòa (h/2+y)/2. Nhân diện tích với cánh tay đòn cho Q(y) = b(h²/4−y²)/2. Thay vào công thức, τ(y) = 3V/(2bh) × (1−4y²/h²).
Tại y = 0, Q = 256.000 mm³ và τmax = 9,375 MPa, bằng 1,5 lần V/A. Tại y = 40 mm, τ = 7,03125 MPa. Tại hai mép y = ±80 mm, τ bằng không trong điều kiện bề mặt tự do của ví dụ.
Tài liệu MIT về dầm trình bày phân bố parabol này và điều kiện ứng suất cắt bằng không ở mặt trên, dưới khi không có tải tiếp tuyến tương ứng. [2] Hệ số 1,5 vừa tính gắn với tiết diện chữ nhật; nó không phải hệ số chung cho mọi tiết diện.
Một kiểm tra bằng tích phân
Ứng suất cắt phải tái tạo được lực cắt đầu vào. Tích phân b∫τ(y)dy trên khoảng −h/2 đến h/2 bằng V, vì diện tích của biểu đồ parabol tương ứng với giá trị trung bình 2τmax/3.
Với bộ số trên, 2×9,375/3 = 6,25 MPa và 6,25×12.800 = 80.000 N. Nếu lấy τmax đều trên toàn tiết diện, hợp lực thành 120.000 N. Đó là lý do cần phân biệt cực đại cục bộ với giá trị trung bình phục vụ cân bằng tổng thể.
Dầm chữ I cần bề rộng bụng tại vị trí đang xét
Xét tiết diện khác có chiều cao tổng 300 mm. Hai cánh đều rộng 150 mm, dày 20 mm; bụng ở giữa dày 10 mm, cao thông thủy 260 mm. Bỏ qua bán kính bo và phần hàn trong hình học. Do đối xứng, trục trung hòa ở giữa chiều cao; trọng tâm mỗi cánh cách trục này 140 mm.
Mômen quán tính được tính bằng hai cánh và bụng: I = 2×(150×20³/12 + 150×20×140²) + 10×260³/12 = 132.446.666,667 mm⁴. Diện tích toàn tiết diện là 8.600 mm².
Tại trục trung hòa, phần phía trên gồm cánh trên và nửa bụng. Q0 = 3.000×140 + (10×130)×65 = 504.500 mm³. Với V vẫn bằng 80.000 N, phải dùng b = 10 mm, nên τ0 ≈ 30,473 MPa.
Nếu chia V cho toàn diện tích, chỉ thu được khoảng 9,302 MPa. Nếu dùng sai b = 150 mm tại trục trung hòa, phép tính còn hạ kết quả xuống khoảng 2,032 MPa. Cả hai đều không đại diện cho ứng suất trong bụng tại vị trí này.
Hai phía chỗ cánh gặp bụng
Ngay dưới cánh trên, y = 130 mm và phần diện tích phía trên gần bằng cánh 3.000 mm². Q = 3.000×140 = 420.000 mm³. Phía bụng, τ ≈ 25,369 MPa khi chia cho 10 mm. Phía cánh, giá trị trung bình theo bề rộng 150 mm khoảng 1,691 MPa.
Độ nhảy giữa hai giá trị trung bình đến từ sự thay đổi bề rộng trong mô hình tiết diện lý tưởng. Không nên diễn giải nó thành một bản đồ ứng suất chi tiết ngay góc giao thực. Vùng chuyển tiếp có hình học, đường truyền lực và thành phần ứng suất riêng.
Đại lượng q = VQ/I tại vị trí này bằng khoảng 253,687 N/mm. Nó mô tả lực cắt truyền dọc trên một đơn vị chiều dài qua mặt phân chia cánh–bụng. q không có đơn vị MPa và không thể so trực tiếp với giới hạn ứng suất của vật liệu hàn.
Từ dòng lực đến câu hỏi về liên kết
Nếu một mô hình giả định có hai đường liên kết giống nhau chia đều dòng lực, mỗi đường nhận q/2 ≈ 126,844 N/mm. Đây mới là phân bố lực đầu vào cho một bài toán liên kết riêng; chưa xác định kích thước mối hàn hoặc sức kháng của chúng.
Cần làm rõ hai đường có thực sự cùng độ cứng, cùng khả năng truyền lực và cùng phạm vi làm việc hay không. Nếu điều kiện chia đều không phù hợp, phép chia hai đơn giản không còn được bảo đảm. Tương tự, khoảng gián đoạn và vùng đầu liên kết có thể thay đổi mô hình truyền lực.
Giảm chiều dày bụng phải tính lại cả I và Q
Giữ hai cánh, nhưng giảm bụng từ 10 xuống 8 mm. Khi ấy I mới bằng 129.517.333,333 mm⁴; Q tại trục trung hòa bằng 487.600 mm³. Ứng suất cắt tại trục trung hòa tăng lên khoảng 37,647 MPa, cao hơn trường hợp ban đầu khoảng 23,55%.
Không nên chỉ nhân 30,473 với 10/8 rồi coi đó là đáp án chính xác, vì bụng cũng góp phần vào I và Q. Việc cập nhật toàn bộ hình học giữ phép tính nhất quán. Sau bước phân tích ứng suất, đánh giá thực tế còn phải xét ổn định bụng, lỗ mở, ứng suất uốn đồng thời và tiêu chí được chọn cho công trình.
Nguồn tham khảo
[1] Stresses in Beams — Shear Stresses — MIT OpenCourseWare, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Solid Mechanics, Chapter 9 — Stresses: Beams in Bending — MIT OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Muddy Card Responses, Lecture M6 — I and Q in Beam Theory — MIT OpenCourseWare, Unified Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Biểu đồ nội lực cho biết một mặt cắt dầm truyền lực cắt V bằng bao nhiêu. Nó chưa cho biết ứng suất tại từng vị trí trong tiết diện. Lấy V chia diện tích tạo một giá trị trung bình; giá trị đó có thể thấp hơn đáng kể so với ứng suất trong phần bụng mỏng của dầm chữ I.
Bài phân tích các tiết diện lý tưởng bằng mô hình dầm đàn hồi tuyến tính, với dữ liệu hoàn toàn giả định. Mục đích là đọc đúng các đại lượng I, Q và b trong công thức, không thay thế kiểm tra sức kháng cắt, mất ổn định bụng hoặc liên kết của kết cấu thực.
Vì sao lực cắt liên quan đến sự thay đổi mômen
Xét một đoạn dầm rất ngắn dx. Mômen uốn ở hai đầu khác nhau, nên hợp lực dọc do ứng suất uốn trên riêng phần diện tích phía trên một đường cắt ngang cũng khác nhau. Muốn phần vật liệu đó cân bằng, phải có lực tiếp tuyến truyền qua mặt phân chia dọc dầm.
Roylance sử dụng cân bằng phần dầm này để liên hệ lực cắt với ứng suất qua biểu thức VQ/(Ib). [1] Trong bài dùng độ lớn để tránh lẫn quy ước dấu giữa các hệ trục. Khi lập mô hình đầy đủ, chiều của ứng suất trên các mặt đối diện phải được giữ nhất quán với cân bằng.
Đặt Q(y) là mômen diện tích bậc nhất của phần diện tích nằm một phía đường ngang qua vị trí y, tính đối với trục trung hòa. Đặt I là mômen quán tính diện tích của toàn tiết diện đối với trục uốn. Bề rộng b(y) là bề rộng vật liệu tại chính cao độ đang tính, không luôn là bề rộng lớn nhất của tiết diện.
Công thức và đơn vị
Trong mô hình dầm đang xét, độ lớn ứng suất cắt trung bình theo bề rộng tại cao độ y được tính τ(y) = VQ(y)/(I b(y)). Với V dùng N, Q dùng mm³, I dùng mm⁴ và b dùng mm, kết quả là N/mm², tức MPa.
MIT nhấn mạnh I thuộc toàn tiết diện, còn Q thuộc phần diện tích được lựa chọn tại vị trí cần tính. [3] Nếu dùng mômen diện tích của toàn tiết diện đối với trục đi qua trọng tâm, Q toàn phần bằng không và cho một kết quả sai mục đích. Cần vẽ rõ phần diện tích trước khi đưa số vào công thức.
Với tiết diện phức tạp, đây là mô hình dầm và thường là giá trị trung bình theo chiều rộng thích hợp, không phải nghiệm ứng suất ba chiều tại mọi điểm. Vùng đưa tải tập trung, giao cánh–bụng thực có bán kính bo, lỗ mở và vùng gần liên kết cần được xem riêng.
Ví dụ chữ nhật và phân bố parabol
Giả định dầm chữ nhật b = 80 mm, h = 160 mm, lực cắt V = 80 kN = 80.000 N. Chọn y = 0 tại giữa chiều cao. Diện tích toàn tiết diện A = 12.800 mm², nên ứng suất trung bình V/A = 6,25 MPa. Mômen quán tính I = bh³/12 = 27.306.666,667 mm⁴.
Phần nằm trên đường qua y có chiều cao h/2−y và trọng tâm cách trục trung hòa (h/2+y)/2. Nhân diện tích với cánh tay đòn cho Q(y) = b(h²/4−y²)/2. Thay vào công thức, τ(y) = 3V/(2bh) × (1−4y²/h²).
Tại y = 0, Q = 256.000 mm³ và τmax = 9,375 MPa, bằng 1,5 lần V/A. Tại y = 40 mm, τ = 7,03125 MPa. Tại hai mép y = ±80 mm, τ bằng không trong điều kiện bề mặt tự do của ví dụ.
Tài liệu MIT về dầm trình bày phân bố parabol này và điều kiện ứng suất cắt bằng không ở mặt trên, dưới khi không có tải tiếp tuyến tương ứng. [2] Hệ số 1,5 vừa tính gắn với tiết diện chữ nhật; nó không phải hệ số chung cho mọi tiết diện.
Một kiểm tra bằng tích phân
Ứng suất cắt phải tái tạo được lực cắt đầu vào. Tích phân b∫τ(y)dy trên khoảng −h/2 đến h/2 bằng V, vì diện tích của biểu đồ parabol tương ứng với giá trị trung bình 2τmax/3.
Với bộ số trên, 2×9,375/3 = 6,25 MPa và 6,25×12.800 = 80.000 N. Nếu lấy τmax đều trên toàn tiết diện, hợp lực thành 120.000 N. Đó là lý do cần phân biệt cực đại cục bộ với giá trị trung bình phục vụ cân bằng tổng thể.
Dầm chữ I cần bề rộng bụng tại vị trí đang xét
Xét tiết diện khác có chiều cao tổng 300 mm. Hai cánh đều rộng 150 mm, dày 20 mm; bụng ở giữa dày 10 mm, cao thông thủy 260 mm. Bỏ qua bán kính bo và phần hàn trong hình học. Do đối xứng, trục trung hòa ở giữa chiều cao; trọng tâm mỗi cánh cách trục này 140 mm.
Mômen quán tính được tính bằng hai cánh và bụng: I = 2×(150×20³/12 + 150×20×140²) + 10×260³/12 = 132.446.666,667 mm⁴. Diện tích toàn tiết diện là 8.600 mm².
Tại trục trung hòa, phần phía trên gồm cánh trên và nửa bụng. Q0 = 3.000×140 + (10×130)×65 = 504.500 mm³. Với V vẫn bằng 80.000 N, phải dùng b = 10 mm, nên τ0 ≈ 30,473 MPa.
Nếu chia V cho toàn diện tích, chỉ thu được khoảng 9,302 MPa. Nếu dùng sai b = 150 mm tại trục trung hòa, phép tính còn hạ kết quả xuống khoảng 2,032 MPa. Cả hai đều không đại diện cho ứng suất trong bụng tại vị trí này.
Hai phía chỗ cánh gặp bụng
Ngay dưới cánh trên, y = 130 mm và phần diện tích phía trên gần bằng cánh 3.000 mm². Q = 3.000×140 = 420.000 mm³. Phía bụng, τ ≈ 25,369 MPa khi chia cho 10 mm. Phía cánh, giá trị trung bình theo bề rộng 150 mm khoảng 1,691 MPa.
Độ nhảy giữa hai giá trị trung bình đến từ sự thay đổi bề rộng trong mô hình tiết diện lý tưởng. Không nên diễn giải nó thành một bản đồ ứng suất chi tiết ngay góc giao thực. Vùng chuyển tiếp có hình học, đường truyền lực và thành phần ứng suất riêng.
Đại lượng q = VQ/I tại vị trí này bằng khoảng 253,687 N/mm. Nó mô tả lực cắt truyền dọc trên một đơn vị chiều dài qua mặt phân chia cánh–bụng. q không có đơn vị MPa và không thể so trực tiếp với giới hạn ứng suất của vật liệu hàn.
Từ dòng lực đến câu hỏi về liên kết
Nếu một mô hình giả định có hai đường liên kết giống nhau chia đều dòng lực, mỗi đường nhận q/2 ≈ 126,844 N/mm. Đây mới là phân bố lực đầu vào cho một bài toán liên kết riêng; chưa xác định kích thước mối hàn hoặc sức kháng của chúng.
Cần làm rõ hai đường có thực sự cùng độ cứng, cùng khả năng truyền lực và cùng phạm vi làm việc hay không. Nếu điều kiện chia đều không phù hợp, phép chia hai đơn giản không còn được bảo đảm. Tương tự, khoảng gián đoạn và vùng đầu liên kết có thể thay đổi mô hình truyền lực.
Giảm chiều dày bụng phải tính lại cả I và Q
Giữ hai cánh, nhưng giảm bụng từ 10 xuống 8 mm. Khi ấy I mới bằng 129.517.333,333 mm⁴; Q tại trục trung hòa bằng 487.600 mm³. Ứng suất cắt tại trục trung hòa tăng lên khoảng 37,647 MPa, cao hơn trường hợp ban đầu khoảng 23,55%.
Không nên chỉ nhân 30,473 với 10/8 rồi coi đó là đáp án chính xác, vì bụng cũng góp phần vào I và Q. Việc cập nhật toàn bộ hình học giữ phép tính nhất quán. Sau bước phân tích ứng suất, đánh giá thực tế còn phải xét ổn định bụng, lỗ mở, ứng suất uốn đồng thời và tiêu chí được chọn cho công trình.
Nguồn tham khảo
[1] Stresses in Beams — Shear Stresses — MIT OpenCourseWare, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Solid Mechanics, Chapter 9 — Stresses: Beams in Bending — MIT OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Muddy Card Responses, Lecture M6 — I and Q in Beam Theory — MIT OpenCourseWare, Unified Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


