Thanh giằng chịu nén: độ mảnh và nhạy cảm điều kiện gối

Cùng một thanh nhưng có nhiều bài toán ổn định
Một thanh giằng có thể rất cứng trong mặt phẳng khung nhưng mềm theo phương vuông góc. Khi kiểm tra nén, chỉ chọn mômen quán tính lớn hoặc chỉ đo khoảng cách giữa hai nút trên bản vẽ mặt đứng có thể bỏ qua hướng mất ổn định dễ xảy ra hơn. Hệ giằng phụ cũng chỉ có tác dụng nếu thực sự giữ được chuyển vị theo hướng cần thiết.

Bán kính quán tính r=√(I/A) là một cách biểu diễn phân bố diện tích đối với một trục; I và r phải thuộc cùng trục. [1] Bài này dùng một thanh chữ nhật giả định để tách ba ảnh hưởng: hình học tiết diện, chiều dài không được giữ và độ cong ban đầu. Các phép tính chưa phải kiểm tra sức kháng giằng theo tiêu chuẩn công trình.

Thiết lập hai trục rõ ràng
Cho tiết diện rộng b=50 mm theo phương x, cao h=100 mm theo phương y. Trục dọc thanh ký hiệu z. Hai trục x và y đi qua trọng tâm tiết diện, còn chiều dài thanh là L=3000 mm. Giả sử E=200000 N/mm², hai đầu khớp và không có gối giữ trung gian.

Diện tích A=bh=5000 mm². Mômen quán tính đối với trục x là Ix=bh³/12=4166666,667 mm⁴; đối với trục y là Iy=hb³/12=1041666,667 mm⁴. Do đó rx=28,8675 mm và ry=14,4338 mm. Không được thay hai giá trị này bằng một bán kính trung bình rồi tính chung cho cả thanh.

Với cùng chiều dài tính toán, độ mảnh theo trục x bằng 103,923; theo trục y bằng 207,846. Tải Euler tương ứng là 913,852 kN và 228,463 kN. Trục y là trục yếu trong tình huống này, gắn với uốn và chuyển vị theo phương x. Ghi cả trục mômen lẫn hướng chuyển vị giúp tránh gọi nhầm “ngoài mặt phẳng” khi hệ tọa độ bản vẽ đổi.

Vì sao một điểm giữ có thể đổi bài toán
Giả sử bổ sung một gối lý tưởng tại giữa thanh, giữ chuyển vị phương x nhưng vẫn cho quay, và gối có đường truyền lực đến một hệ không dịch chuyển theo x. Mô hình mất ổn định uốn quanh y lúc này có chiều dài nửa đoạn là 1500 mm. Giá trị Euler của hướng yếu tăng bốn lần, lên 913,852 kN.

Gối mới không giữ phương y nên tải Euler quanh trục x vẫn bằng 913,852 kN. Hai giá trị bằng nhau trong ví dụ được chọn này. Kết quả không chứng minh rằng mọi thanh có một giằng giữa đều tăng sức chịu nén bốn lần: sự tăng chỉ đúng cho hướng được giữ và cho giả thiết gối lý tưởng.

Nếu gối có độ mềm, cả thanh và hệ giữ có thể cùng chuyển vị. Nếu chỉ nối các thanh yếu với nhau mà không tạo đường truyền đến phần ổn định, mô hình gối bất động có thể không phù hợp. Bài giảng MIT cho thấy điều kiện biên đi trực tiếp vào bài toán trị riêng và dạng mất ổn định. [2] Vì vậy cần mô tả ràng buộc trước khi chọn chiều dài tính toán.

Độ cong ban đầu tạo mômen từ khi bắt đầu nén
Quay lại thanh chưa có gối giữa. Giả sử hình dạng ban đầu không có ứng suất, cong theo phương x với w0(z)=e0·sin(πz/L), trong đó e0=3 mm. Hai đầu vẫn nằm trên đường thẳng nối gối. Lực nén đi theo đường nối này, không có lệch tâm tải thêm tại đầu.

Gọi w(z) là độ lệch tổng sau khi đặt tải, đo từ đường nối hai gối. Biến dạng uốn do tải được tính từ chênh lệch độ cong giữa w và w0. Trong xấp xỉ góc nhỏ, một quy ước dấu nhất quán cho:

EIy·(w−w0)″ + P·w = 0.

Thử nghiệm dạng w=a·sin(πz/L), rồi dùng Pe=π²EIy/L², ta được Pe(a−e0)=P·a. Vì vậy a=e0/(1−P/Pe), với 0≤P<Pe. Đây là phép suy diễn cho đúng dạng cong sin và hai đầu khớp đã chọn, không phải hệ số khuếch đại dùng cho mọi khung hay mọi phân bố sai lệch.

Phân biệt chuyển vị tổng và chuyển vị tăng thêm
Ở P=0,5Pe, độ lệch giữa thanh sau tải là a=6 mm, còn phần tăng do tải chỉ là a−e0=3 mm. Ở P=0,8Pe, hai giá trị là 15 mm và 12 mm. Ở P=0,9Pe, chúng lần lượt là 30 mm và 27 mm.

Mômen giữa thanh do lực nén phải dùng khoảng cách tổng từ đường tác dụng lực: M=P·a. Dùng riêng phần chuyển vị tăng thêm sẽ bỏ mất mômen P·e0 có ngay khi tải bắt đầu tác dụng lên thanh đã cong. Đây là lỗi dễ xảy ra nếu một phần mềm xuất chuyển vị so với hình học ban đầu, còn bảng tính lại hiểu đó là độ lệch so với đường gối.

Kiểm đồng thời ứng suất ở mép
Khoảng cách từ trục y đến mép theo x là c=25 mm. Độ lớn ứng suất nén lớn nhất trong mô hình đàn hồi là σmax=P/A+P·a·c/Iy. Tại P=0,8Pe=182,770 kN và a=15 mm, kết quả bằng 102,351 MPa. Nếu chỉ tính P/A, ta chỉ nhận 36,554 MPa và bỏ qua phần uốn.

Ở P=0,9Pe, kết quả tăng lên 189,167 MPa. Khi P=0,95Pe, công thức cho a=60 mm và σmax=355,945 MPa. Giả sử vật liệu ví dụ có giới hạn tỷ lệ 200 MPa và giới hạn chảy 250 MPa, bước cuối đã vượt cả hai. Không thể tiếp tục coi kết quả ấy là một trạng thái đàn hồi thực chỉ vì P vẫn nhỏ hơn Pe.

Mẫu số tiến về không biểu thị độ nhạy tăng mạnh của mô hình. Nó không chứng minh chuyển vị ngoài thực tế sẽ đạt vô hạn. Chảy dẻo, hình học lớn, mất tiếp xúc hoặc giới hạn liên kết có thể làm đáp ứng khác đi trước khi tới tải Euler lý tưởng.

Độ nhạy của sai lệch và ràng buộc
Trong phạm vi công thức trên, nếu e0 tăng từ 3 lên 6 mm ở cùng P/Pe thì a và thành phần ứng suất uốn tăng gấp đôi; ứng suất trung bình P/A giữ nguyên. Nếu chiều dài tính toán tăng 20%, Pe giảm còn 1/1,2²=69,444% giá trị cũ. Một tải vận hành cố định khi đó chiếm tỷ lệ lớn hơn của Pe, nên độ lệch có thể tăng mạnh hơn mức tăng chiều dài.

Không nên dùng các tỷ số này để suy đoán trực tiếp độ cứng của một liên kết chưa biết. K là cách biểu diễn tác động biên của mô hình, còn độ cứng xoay hoặc độ cứng ngang là đầu vào cơ học cần xác định. Khi cần mô tả liên kết mềm, nên lập mô hình lò xo phù hợp rồi xét dạng mất ổn định của toàn hệ.

Từ ví dụ thanh đơn đến mô hình công trình
COMSOL phân biệt phân tích trị riêng của hình học lý tưởng với phân tích tăng tải khi đã đưa sai lệch hình học vào; đáp ứng có sai lệch cần được theo dõi bằng chuyển vị và ứng suất. [3] Trong công trình, hình dạng sai lệch nên có cơ sở đo đạc hoặc cơ sở thiết kế rõ ràng, không lấy tùy ý biên độ hình dạng được phần mềm phóng đại.

Một hồ sơ kiểm tra giằng nên trình bày hai trục, hai chiều dài được giữ, dạng sai lệch giả định và lực nén tương ứng. Sau đó mới đánh giá liên kết, mất ổn định cục bộ và tương tác nội lực theo phương pháp được chọn. Chuỗi thông tin này cho phép người khác kiểm tra vì sao một điểm giữ được tính là có hiệu lực và vì sao một tải Euler chưa đủ để kết luận khả năng chịu lực.

Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 10.6: Radius of Gyration — Daniel W. Baker và William Haynes, Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Lecture: Buckling of Beams — MIT OpenCourseWare, Raúl Radovitzky và Zachary Cordero. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] New Functionality for Buckling Analysis in COMSOL Multiphysics — COMSOL, Henrik Sönnerlind. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top