Nóng lên chưa đủ để xác định ứng suất
Một thanh thẳng được nung nóng đều có xu hướng dài ra. Nếu nó được tự do dịch chuyển và không có nguồn kiềm chế khác, độ giãn ấy không tự sinh lực dọc. Ứng suất xuất hiện khi biến dạng thực bị buộc khác biến dạng nhiệt tự do. Vì vậy, biết nhiệt độ mà chưa biết liên kết chỉ mới xác định được một phần đầu vào.
Bài viết dùng thanh đàn hồi một chiều với nhiệt độ đều trên tiết diện và dọc chiều dài. Đây là mô hình cơ học để hiểu tải nhiệt trong cấu kiện hoặc giá đỡ, chưa bao gồm ứng suất cục bộ do chênh nhiệt qua bề dày, thay đổi pha hoặc quá trình hàn. Các con số vật liệu và nhiệt độ bên dưới được chọn để minh họa.
Tổng biến dạng gồm hai phần
Gọi Tref là nhiệt độ tại trạng thái tham chiếu không ứng suất, ΔT=T−Tref. Chọn biến dạng kéo và lực kéo là dương. Với α và E được coi không đổi trong khoảng khảo sát:
εtổng=εcơ+εnhiệt=σ/E+αΔT,
δtổng=NL/(EA)+αLΔT.
Bài giảng nhiệt đàn hồi của MIT trình bày phép cộng biến dạng đàn hồi và biến dạng nhiệt, đồng thời phân biệt khối tự do với khối bị giữ chuyển vị. [1] Trong phương trình trên, ứng suất tỷ lệ với εcơ, không phải toàn bộ εtổng. Một thanh vẫn có thể dài ra so với ban đầu mà đang chịu nén, nếu nó dài ra ít hơn mức tự do.
Ví dụ thanh bị giữ cứng hai đầu
Chọn L=6000 mm, A=2000 mm², E=200000 N/mm², α=12×10⁻⁶ K⁻¹ và ΔT=80 K. Độ giãn tự do δth=αLΔT=5,760 mm. Nếu hai đầu giữ nguyên khoảng cách, δtổng=0, nên phần đàn hồi phải bằng −5,760 mm.
Suy ra σ=−EαΔT=−192 MPa và N=σA=−384000 N. Dấu âm chỉ nén theo quy ước đã chọn. Trong trường hợp lý tưởng này, σ không chứa L hoặc A, còn lực N tỷ lệ với diện tích. Tăng diện tích không làm giảm ứng suất nhiệt khi thanh đồng nhất vẫn bị khóa hoàn toàn theo cùng phương.
Nếu nhiệt độ giảm 80 K và liên kết giữ được cả kéo lẫn nén, ứng suất đổi thành +192 MPa. Nếu một đầu chỉ tỳ vào chặn mà không gắn giữ kéo, khi nguội thanh có thể rời chặn; không được giữ nguyên lực kéo của mô hình liên kết hai chiều cho một tiếp xúc chỉ chịu nén.
Hai gối không hoàn toàn cứng
Giả sử đầu trái cố định, đầu phải đẩy vào một hệ đỡ đàn hồi có độ cứng dọc kr. Dùng C≥0 là độ lớn lực nén. Thanh nở tự do một lượng δth nhưng bị nén ngắn đàn hồi C/kb, trong đó kb=EA/L. Chuyển vị đầu phải đồng thời bằng độ nén của hệ đỡ C/kr.
Tương thích cho δth−C/kb=C/kr, nên:
C=δth/(1/kb+1/kr),
σ=−C/A,
δtổng=C/kr.
Với kb=66666,667 N/mm và kr=20000 N/mm, C=88615,385 N, σ=−44,307692 MPa và δtổng=4,430769 mm. Phần nén đàn hồi của thanh là 1,329231 mm; cộng với độ dịch của gối cho đúng 5,760 mm giãn tự do.
NPTEL dùng lò xo tại đầu thanh như một điều kiện biên lực phụ thuộc chuyển vị. [2] Điểm cần giữ trong ví dụ này là phản lực không được chọn trước độc lập với độ dịch gối. Nếu lấy đồng thời C=384 kN của gối cứng và δ=C/kr của gối mềm, ta đã trộn hai mô hình không tương thích.
Độ cứng gối tác động thế nào?
Tăng kr lên 100000 N/mm cho C=230400 N, σ=−115,200 MPa và đầu phải dịch 2,304 mm. Gối cứng hơn làm chuyển vị nhỏ hơn nhưng lực kiềm chế lớn hơn. Khi kr tiến tới vô hạn, nghiệm trở về lực nén 384 kN; khi kr tiến về không, lực tiến về không và thanh đạt độ giãn tự do.
Tỷ số r=kr/kb cho C/Ccứng=r/(1+r). Ở kr=20000 N/mm, r=0,3 nên mức lực bằng khoảng 23,08% giới hạn khóa cứng. Đây là một tỷ số cơ học của mô hình, không phải hệ số được phép lấy tùy ý để giảm tải nhiệt trong hồ sơ thiết kế.
Nếu cả hai gối đều mềm theo cùng đường truyền lực, độ mềm tương đối giữa chúng bằng tổng độ mềm từng gối trong mô hình một chiều phù hợp. Nếu gối có thể xoay hoặc khung đỡ chịu uốn, cần quy đổi đúng chuyển vị dọc tại điểm nối; dùng độ cứng ngang hoặc độ cứng quay sai đơn vị sẽ làm mất ý nghĩa của kr.
Thanh có một khe hở trước chặn cứng
Giả sử đầu phải ban đầu cách chặn cứng g=2 mm, không có lực trước. Khi δth≤g, thanh chưa chạm chặn và σ=0. Nhiệt độ tăng tới mức ΔTc=g/(αL)=27,777778 K thì vừa hết khe. Sau mức này, phần giãn vượt khe bị kiềm chế.
Với ΔT=80 K, điều kiện là δtổng=g, nên σ=E(g/L−αΔT)=−125,333333 MPa và C=250666,667 N. Nếu lấy công thức khóa cứng −192 MPa ngay từ đầu, ta đã bỏ qua khả năng giãn tự do trong 2 mm đầu tiên.
Sách Thermal Stresses của Noda, Hetnarski và Tanigawa trình bày bài toán thanh có khe và điều kiện chỉ sinh ứng suất sau khi giãn nhiệt vượt khe. [3] Công thức phải được viết theo từng miền; không kéo dài đường thẳng sau tiếp xúc sang miền chưa tiếp xúc rồi chấp nhận một lực kéo giả.
Khe hở kết hợp gối mềm
Nếu sau khe g=2 mm là hệ đỡ kr=20000 N/mm, phần giãn vượt khe được chia giữa nén thanh và dịch gối. Khi đã tiếp xúc:
C=(δth−g)/(1/kb+1/kr)=57846,154 N,
σ=−28,923077 MPa.
Đầu thanh dịch tổng g+C/kr=4,892308 mm; nén đàn hồi của thanh là C/kb=0,867692 mm. Tổng hai phần vẫn bằng 5,760 mm. Kiểm tương thích này giúp phát hiện việc vô tình cộng khe hai lần hoặc quên chuyển vị gối sau tiếp xúc.
Suy ngược khoảng giãn cho một mục tiêu giả định
Giả sử bài toán học thuật đặt mục tiêu độ lớn ứng suất nén không quá 80 MPa với chặn cứng. Đây là một ngưỡng tự chọn để luyện tính, không phải ứng suất cho phép của một vật liệu hoặc tiêu chuẩn. Điều kiện sau tiếp xúc là E(αΔT−g/L)≤80, nên g≥αLΔT−80L/E=3,360 mm.
Chọn g=3,360 mm cho lực nén 160 kN ở trạng thái cuối. Nhưng khoảng dịch thực còn phải tương thích với đầu nối, khe lắp ráp, che chắn và các cấu kiện lân cận. Một khoảng giãn làm giảm ứng suất trong thanh có thể đồng thời tăng chuyển vị ở thiết bị; cần đánh giá đúng đại lượng mà toàn hệ yêu cầu.
Chiều dài và trạng thái tham chiếu
Kết luận “ứng suất nhiệt không phụ thuộc chiều dài” chỉ đúng cho thanh đồng nhất khóa cứng hoàn toàn trong mô hình đã nêu. Với cùng kr=20000 N/mm mà tăng L lên 12000 mm, độ giãn tự do thành 11,520 mm, kb giảm còn 33333,333 N/mm. Lực nén lúc này là 144000 N, ứng suất −72 MPa; chiều dài đã ảnh hưởng thông qua tỷ số độ cứng.
Tref cũng cần gắn với trạng thái không ứng suất, không mặc định bằng nhiệt độ không khí lúc đọc bản vẽ. Lắp cưỡng bức, siết trước hoặc thi công ở một nhiệt độ khác có thể tạo biến dạng ban đầu. Nếu có ứng suất trước, phải đưa nó vào mô hình và kiểm quá trình tải, thay vì chỉ cộng một nhiệt độ tuyệt đối vào công thức αΔT.
Giới hạn cần giữ khi áp dụng
Ứng suất tính theo đàn hồi có thể vượt miền làm việc của vật liệu hoặc gây mất ổn định thanh nén trước khi đạt giá trị dự báo. Khi nhiệt độ làm E, α hoặc sức kháng thay đổi đáng kể, cần dùng dữ liệu theo nhiệt độ; khi có gradient qua tiết diện, xuất hiện uốn nhiệt mà mô hình một lực dọc không mô tả được.
Một bảng tính rõ ràng nên tách nhiệt độ tham chiếu, giãn tự do, biến dạng cơ học, chuyển vị gối, khe và lực phản ứng. Đối chiếu tổng chuyển vị là bước kiểm trung tâm: nó cho biết lực đã tính có thực sự phù hợp với liên kết đang mô tả hay chỉ là kết quả từ một công thức quen thuộc được đặt sai điều kiện.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 15: Stress-strain-temperature Relationships — MIT, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Module 2, Lecture 7: Application of Boundary Conditions — Spring at One End — NPTEL. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Thermal Stresses, 2nd Edition, Chapter 1, publisher preview — Naotake Noda, Richard B. Hetnarski và Yoshinobu Tanigawa; Taylor & Francis. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một thanh thẳng được nung nóng đều có xu hướng dài ra. Nếu nó được tự do dịch chuyển và không có nguồn kiềm chế khác, độ giãn ấy không tự sinh lực dọc. Ứng suất xuất hiện khi biến dạng thực bị buộc khác biến dạng nhiệt tự do. Vì vậy, biết nhiệt độ mà chưa biết liên kết chỉ mới xác định được một phần đầu vào.
Bài viết dùng thanh đàn hồi một chiều với nhiệt độ đều trên tiết diện và dọc chiều dài. Đây là mô hình cơ học để hiểu tải nhiệt trong cấu kiện hoặc giá đỡ, chưa bao gồm ứng suất cục bộ do chênh nhiệt qua bề dày, thay đổi pha hoặc quá trình hàn. Các con số vật liệu và nhiệt độ bên dưới được chọn để minh họa.
Tổng biến dạng gồm hai phần
Gọi Tref là nhiệt độ tại trạng thái tham chiếu không ứng suất, ΔT=T−Tref. Chọn biến dạng kéo và lực kéo là dương. Với α và E được coi không đổi trong khoảng khảo sát:
εtổng=εcơ+εnhiệt=σ/E+αΔT,
δtổng=NL/(EA)+αLΔT.
Bài giảng nhiệt đàn hồi của MIT trình bày phép cộng biến dạng đàn hồi và biến dạng nhiệt, đồng thời phân biệt khối tự do với khối bị giữ chuyển vị. [1] Trong phương trình trên, ứng suất tỷ lệ với εcơ, không phải toàn bộ εtổng. Một thanh vẫn có thể dài ra so với ban đầu mà đang chịu nén, nếu nó dài ra ít hơn mức tự do.
Ví dụ thanh bị giữ cứng hai đầu
Chọn L=6000 mm, A=2000 mm², E=200000 N/mm², α=12×10⁻⁶ K⁻¹ và ΔT=80 K. Độ giãn tự do δth=αLΔT=5,760 mm. Nếu hai đầu giữ nguyên khoảng cách, δtổng=0, nên phần đàn hồi phải bằng −5,760 mm.
Suy ra σ=−EαΔT=−192 MPa và N=σA=−384000 N. Dấu âm chỉ nén theo quy ước đã chọn. Trong trường hợp lý tưởng này, σ không chứa L hoặc A, còn lực N tỷ lệ với diện tích. Tăng diện tích không làm giảm ứng suất nhiệt khi thanh đồng nhất vẫn bị khóa hoàn toàn theo cùng phương.
Nếu nhiệt độ giảm 80 K và liên kết giữ được cả kéo lẫn nén, ứng suất đổi thành +192 MPa. Nếu một đầu chỉ tỳ vào chặn mà không gắn giữ kéo, khi nguội thanh có thể rời chặn; không được giữ nguyên lực kéo của mô hình liên kết hai chiều cho một tiếp xúc chỉ chịu nén.
Hai gối không hoàn toàn cứng
Giả sử đầu trái cố định, đầu phải đẩy vào một hệ đỡ đàn hồi có độ cứng dọc kr. Dùng C≥0 là độ lớn lực nén. Thanh nở tự do một lượng δth nhưng bị nén ngắn đàn hồi C/kb, trong đó kb=EA/L. Chuyển vị đầu phải đồng thời bằng độ nén của hệ đỡ C/kr.
Tương thích cho δth−C/kb=C/kr, nên:
C=δth/(1/kb+1/kr),
σ=−C/A,
δtổng=C/kr.
Với kb=66666,667 N/mm và kr=20000 N/mm, C=88615,385 N, σ=−44,307692 MPa và δtổng=4,430769 mm. Phần nén đàn hồi của thanh là 1,329231 mm; cộng với độ dịch của gối cho đúng 5,760 mm giãn tự do.
NPTEL dùng lò xo tại đầu thanh như một điều kiện biên lực phụ thuộc chuyển vị. [2] Điểm cần giữ trong ví dụ này là phản lực không được chọn trước độc lập với độ dịch gối. Nếu lấy đồng thời C=384 kN của gối cứng và δ=C/kr của gối mềm, ta đã trộn hai mô hình không tương thích.
Độ cứng gối tác động thế nào?
Tăng kr lên 100000 N/mm cho C=230400 N, σ=−115,200 MPa và đầu phải dịch 2,304 mm. Gối cứng hơn làm chuyển vị nhỏ hơn nhưng lực kiềm chế lớn hơn. Khi kr tiến tới vô hạn, nghiệm trở về lực nén 384 kN; khi kr tiến về không, lực tiến về không và thanh đạt độ giãn tự do.
Tỷ số r=kr/kb cho C/Ccứng=r/(1+r). Ở kr=20000 N/mm, r=0,3 nên mức lực bằng khoảng 23,08% giới hạn khóa cứng. Đây là một tỷ số cơ học của mô hình, không phải hệ số được phép lấy tùy ý để giảm tải nhiệt trong hồ sơ thiết kế.
Nếu cả hai gối đều mềm theo cùng đường truyền lực, độ mềm tương đối giữa chúng bằng tổng độ mềm từng gối trong mô hình một chiều phù hợp. Nếu gối có thể xoay hoặc khung đỡ chịu uốn, cần quy đổi đúng chuyển vị dọc tại điểm nối; dùng độ cứng ngang hoặc độ cứng quay sai đơn vị sẽ làm mất ý nghĩa của kr.
Thanh có một khe hở trước chặn cứng
Giả sử đầu phải ban đầu cách chặn cứng g=2 mm, không có lực trước. Khi δth≤g, thanh chưa chạm chặn và σ=0. Nhiệt độ tăng tới mức ΔTc=g/(αL)=27,777778 K thì vừa hết khe. Sau mức này, phần giãn vượt khe bị kiềm chế.
Với ΔT=80 K, điều kiện là δtổng=g, nên σ=E(g/L−αΔT)=−125,333333 MPa và C=250666,667 N. Nếu lấy công thức khóa cứng −192 MPa ngay từ đầu, ta đã bỏ qua khả năng giãn tự do trong 2 mm đầu tiên.
Sách Thermal Stresses của Noda, Hetnarski và Tanigawa trình bày bài toán thanh có khe và điều kiện chỉ sinh ứng suất sau khi giãn nhiệt vượt khe. [3] Công thức phải được viết theo từng miền; không kéo dài đường thẳng sau tiếp xúc sang miền chưa tiếp xúc rồi chấp nhận một lực kéo giả.
Khe hở kết hợp gối mềm
Nếu sau khe g=2 mm là hệ đỡ kr=20000 N/mm, phần giãn vượt khe được chia giữa nén thanh và dịch gối. Khi đã tiếp xúc:
C=(δth−g)/(1/kb+1/kr)=57846,154 N,
σ=−28,923077 MPa.
Đầu thanh dịch tổng g+C/kr=4,892308 mm; nén đàn hồi của thanh là C/kb=0,867692 mm. Tổng hai phần vẫn bằng 5,760 mm. Kiểm tương thích này giúp phát hiện việc vô tình cộng khe hai lần hoặc quên chuyển vị gối sau tiếp xúc.
Suy ngược khoảng giãn cho một mục tiêu giả định
Giả sử bài toán học thuật đặt mục tiêu độ lớn ứng suất nén không quá 80 MPa với chặn cứng. Đây là một ngưỡng tự chọn để luyện tính, không phải ứng suất cho phép của một vật liệu hoặc tiêu chuẩn. Điều kiện sau tiếp xúc là E(αΔT−g/L)≤80, nên g≥αLΔT−80L/E=3,360 mm.
Chọn g=3,360 mm cho lực nén 160 kN ở trạng thái cuối. Nhưng khoảng dịch thực còn phải tương thích với đầu nối, khe lắp ráp, che chắn và các cấu kiện lân cận. Một khoảng giãn làm giảm ứng suất trong thanh có thể đồng thời tăng chuyển vị ở thiết bị; cần đánh giá đúng đại lượng mà toàn hệ yêu cầu.
Chiều dài và trạng thái tham chiếu
Kết luận “ứng suất nhiệt không phụ thuộc chiều dài” chỉ đúng cho thanh đồng nhất khóa cứng hoàn toàn trong mô hình đã nêu. Với cùng kr=20000 N/mm mà tăng L lên 12000 mm, độ giãn tự do thành 11,520 mm, kb giảm còn 33333,333 N/mm. Lực nén lúc này là 144000 N, ứng suất −72 MPa; chiều dài đã ảnh hưởng thông qua tỷ số độ cứng.
Tref cũng cần gắn với trạng thái không ứng suất, không mặc định bằng nhiệt độ không khí lúc đọc bản vẽ. Lắp cưỡng bức, siết trước hoặc thi công ở một nhiệt độ khác có thể tạo biến dạng ban đầu. Nếu có ứng suất trước, phải đưa nó vào mô hình và kiểm quá trình tải, thay vì chỉ cộng một nhiệt độ tuyệt đối vào công thức αΔT.
Giới hạn cần giữ khi áp dụng
Ứng suất tính theo đàn hồi có thể vượt miền làm việc của vật liệu hoặc gây mất ổn định thanh nén trước khi đạt giá trị dự báo. Khi nhiệt độ làm E, α hoặc sức kháng thay đổi đáng kể, cần dùng dữ liệu theo nhiệt độ; khi có gradient qua tiết diện, xuất hiện uốn nhiệt mà mô hình một lực dọc không mô tả được.
Một bảng tính rõ ràng nên tách nhiệt độ tham chiếu, giãn tự do, biến dạng cơ học, chuyển vị gối, khe và lực phản ứng. Đối chiếu tổng chuyển vị là bước kiểm trung tâm: nó cho biết lực đã tính có thực sự phù hợp với liên kết đang mô tả hay chỉ là kết quả từ một công thức quen thuộc được đặt sai điều kiện.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 15: Stress-strain-temperature Relationships — MIT, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Module 2, Lecture 7: Application of Boundary Conditions — Spring at One End — NPTEL. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Thermal Stresses, 2nd Edition, Chapter 1, publisher preview — Naotake Noda, Richard B. Hetnarski và Yoshinobu Tanigawa; Taylor & Francis. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


