Tính một chuyển vị mà không cần viết toàn bộ đường võng
Trong kiểm tra gối đỡ hoặc kết cấu phụ trợ, đôi khi chỉ cần độ dịch chuyển tại điểm nối thiết bị. Phương pháp năng lượng có thể tìm trực tiếp đại lượng ấy từ phân bố nội lực, tránh phải lập mọi hằng số của đường đàn hồi. Lợi ích càng rõ khi thanh đổi tiết diện hoặc hệ gồm nhiều phần tử nhưng chỉ cần một vài chuyển vị.
Bài này dùng mô hình đàn hồi tuyến tính, biến dạng nhỏ, tải tăng chậm, gối không dịch và không có biến dạng nhiệt ban đầu. Những điều kiện này rất quan trọng: công thức rút gọn cho năng lượng đàn hồi không tự áp dụng nguyên dạng khi có ma sát trượt, khe hở đóng mở hoặc biến dạng dư.
Công ngoại lực và hệ số một phần hai
Với một lực P tăng từ không đến giá trị cuối, chuyển vị δ cũng tăng tuyến tính. Công bằng diện tích dưới đường lực–chuyển vị, W=Pδ/2. Trong hệ bảo toàn tĩnh đang xét, W bằng năng lượng biến dạng U. Giá trị Pδ là tích của lực cuối với toàn chuyển vị; nó lớn gấp đôi công của quá trình tăng tải tuyến tính này.
Nếu có nhiều lực, phải xét các cặp lực và chuyển vị tương ứng; không thể chọn tùy ý một lực rồi dùng δ=2U/P. NPTEL trình bày định lý Castigliano: với các giả thiết đàn hồi phù hợp, đạo hàm riêng của U theo một lực tổng quát cho chuyển vị tương ứng. [1] Bài này sử dụng dạng δP=∂U/∂P; với ngẫu lực, đại lượng tương ứng là góc xoay.
Năng lượng uốn của dầm
Với dầm chịu uốn đàn hồi quanh một trục chính, năng lượng là U=∫M(x)²/(2EI(x))dx. Nếu mômen phụ thuộc P, đạo hàm cho:
δP=∫[M(x)/(EI(x))]·[∂M(x)/∂P]dx.
Hệ số một phần hai mất đi do đạo hàm của bình phương. Khi bài toán tĩnh định có M=P·m(x), ta được U=P²∫m²/(2EI)dx và δP=P∫m²/(EI)dx. Độ mềm f=δP/P vì vậy có thể tính trước từ hình học và độ cứng, miễn điều kiện liên kết không đổi.
IIT Delhi phát triển năng lượng uốn, dọc, xoắn và cắt bằng cách tích phân mật độ năng lượng trên tiết diện rồi dọc thanh. [2] Trong bài này, các bước số là ví dụ tự đặt; không lấy kích thước hoặc tải từ một công trình thực.
Dầm công xôn đổi độ cứng giữa nhịp
Chọn L=3000 mm, ngàm tại x=0 và lực P=20000 N hướng xuống tại x=L. E=200000 N/mm². Đoạn 0 đến a=1500 mm có I1=80000000 mm⁴; đoạn còn lại có I2=40000000 mm⁴. Mối nối tại a liên tục về chuyển vị và góc xoay, không có khớp nội bộ.
Độ lớn mômen M=P(L−x). Chia tích phân tại chỗ đổi I cho:
U=P²/(6E)×{[L³−(L−a)³]/I1+(L−a)³/I2},
δ=P/(3E)×{[L³−(L−a)³]/I1+(L−a)³/I2}.
Thế số được f=0,0006328125 mm/N, δ=12,656250 mm và U=126562,500 N·mm=126,562500 J. Kiểm lại Pδ/2 cho đúng năng lượng đó. Đổi N·mm sang J phải chia 1000, vì một joule bằng một N·m.
Đặt phần cứng ở đâu quan trọng hơn lấy trung bình I
Nếu toàn dầm có I=80000000 mm⁴, độ võng đầu là 11,250000 mm. Việc giảm I còn một nửa ở nửa ngoài chỉ tăng chuyển vị 12,5%, vì mômen ở vùng gần đầu tự do nhỏ hơn vùng gần ngàm.
Đổi chỗ hai đoạn, đặt I=40000000 ở nửa gần ngàm và I=80000000 ở nửa ngoài, cho δ=21,093750 mm. Hai dầm có cùng chiều dài mỗi loại tiết diện, nhưng chuyển vị khác nhau rất nhiều. Lấy trung bình số học I=(I1+I2)/2 rồi thay vào công thức một tiết diện không giữ đúng trọng số M² của năng lượng.
Điều này cũng giải thích vì sao gia cường ở vùng mômen nhỏ có thể ít tác động tới độ võng đang quan tâm. Tuy vậy, vị trí gia cường còn chịu yêu cầu cục bộ, ổn định và liên kết; tối ưu riêng một chuyển vị không quyết định toàn bộ phương án kết cấu.
Tính góc xoay bằng ngẫu lực giả
Muốn tìm góc xoay ở đầu tự do, thêm ngẫu lực đại số Q vào đầu. Khi đó M=P(L−x)+Q theo quy ước cùng chiều đóng góp. Lấy ∂U/∂Q rồi mới đặt Q=0 cho θ=∫P(L−x)/(EI(x))dx.
Với dầm hai đoạn đang xét:
θ=P/(2E)×{[L²−(L−a)²]/I1+(L−a)²/I2}
=0,00703125 rad.
Đặt Q=0 trước khi lấy đạo hàm sẽ làm mất biến cần khảo sát và không còn cách lấy góc xoay bằng biểu thức ấy. Đây là nguyên tắc chung của tải giả: thêm đúng loại lực tổng quát, giữ nó trong nội lực, đạo hàm rồi mới trả về trạng thái tải thật.
Chuyển vị tại nơi không có tải thật
Xét một ví dụ riêng: dầm công xôn đều L=3000 mm, EI=200000×80000000 N·mm², lực P=10000 N ở đầu. Muốn tìm độ võng tại x=a=1000 mm, thêm lực giả Q hướng xuống tại đó. Trong đoạn 0≤x≤a, M=P(L−x)+Q(a−x); ngoài đoạn này, M không chứa Q.
Đạo hàm năng lượng theo Q rồi đặt Q=0 cho δa=∫ từ 0 đến a của P(L−x)(a−x)/(EI)dx=P·a²(3L−a)/(6EI)=0,833333 mm. Tải giả không làm biến đổi bài toán cuối cùng; nó chỉ tạo biến để nhận diện chuyển vị cần lấy.
Trong cùng dầm tuyến tính, nếu đổi vị trí lực thật: đặt 10000 N tại x=1000 mm rồi đo ở đầu tự do, ta cũng nhận 0,833333 mm. Đây là kiểm tra tính thuận nghịch của hai hệ số mềm tương hỗ. So sánh phải dùng cùng phương lực, cùng liên kết và cùng mô hình; nếu một trường hợp đã mở khe gối còn trường hợp kia chưa mở, điều kiện kiểm tra không còn giống nhau.
Có được bỏ năng lượng cắt?
Đối với một mô hình dầm có diện tích cắt hiệu dụng As, năng lượng cắt là ∫V²/(2GAs)dx. Trong công xôn chịu lực đầu, V=P không đổi nên phần chuyển vị cắt là δv=PL/(GAs). As đã chứa hiệu chỉnh phân bố cắt; không nên vừa dùng As vừa nhân thêm cùng một hệ số hiệu chỉnh lần nữa.
Giả định G=80000 N/mm² và As=8000 mm² không đổi cho ví dụ hai đoạn dài 3000 mm. Ta có δv=0,093750 mm, khoảng 0,74% phần võng uốn; tổng theo hai thành phần là 12,750000 mm. Các đặc trưng As và I đều là đầu vào giả định của mô hình, cần lấy từ tiết diện thực khi áp dụng.
Nếu thu chiều dài xuống 300 mm và giữ tỷ lệ hai đoạn cùng các độ cứng, phần uốn giảm một nghìn lần còn 0,01265625 mm, trong khi phần cắt chỉ giảm mười lần còn 0,009375 mm. Tỷ số tăng lên khoảng 74%. Một thành phần nhỏ ở dầm dài có thể không còn nhỏ ở cấu kiện ngắn; phép kiểm tỷ số giúp nhận ra khi nào mô hình chỉ uốn thiếu cơ sở.
Mở rộng sang giàn và kiểm bảng tính
Với thanh giàn chịu dọc, U là tổng Ni²Li/(2EiAi). Roylance trình bày cách giữ tải cần khảo sát dưới dạng biến, tìm lực thanh, cộng năng lượng rồi đạo hàm. [3] Không được cho lực nén mang năng lượng âm: bình phương lực khiến năng lượng đàn hồi của cả kéo và nén đều không âm trong mô hình này.
Bảng tính nên lưu miền tích phân, EI hoặc EA từng đoạn, nội lực và đạo hàm nội lực theo tải đang khảo sát. Kiểm đơn vị ∂U/∂P là chiều dài, còn ∂U/∂Q với Q là mômen cho góc không thứ nguyên. Khi có tải nhiệt hoặc gối lún, cần bổ sung tương thích và các thành phần công tương ứng; dùng lại công thức chỉ có M² mà không xét nguồn biến dạng ấy có thể cho lời giải thiếu.
Nguồn tham khảo
[1] Lesson 3: Castigliano’s Theorems — NPTEL, IIT Kharagpur. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Strength of Materials: Chapter 10, Energy Methods — IIT Delhi, Ajeet Kumar. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Trusses — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Trong kiểm tra gối đỡ hoặc kết cấu phụ trợ, đôi khi chỉ cần độ dịch chuyển tại điểm nối thiết bị. Phương pháp năng lượng có thể tìm trực tiếp đại lượng ấy từ phân bố nội lực, tránh phải lập mọi hằng số của đường đàn hồi. Lợi ích càng rõ khi thanh đổi tiết diện hoặc hệ gồm nhiều phần tử nhưng chỉ cần một vài chuyển vị.
Bài này dùng mô hình đàn hồi tuyến tính, biến dạng nhỏ, tải tăng chậm, gối không dịch và không có biến dạng nhiệt ban đầu. Những điều kiện này rất quan trọng: công thức rút gọn cho năng lượng đàn hồi không tự áp dụng nguyên dạng khi có ma sát trượt, khe hở đóng mở hoặc biến dạng dư.
Công ngoại lực và hệ số một phần hai
Với một lực P tăng từ không đến giá trị cuối, chuyển vị δ cũng tăng tuyến tính. Công bằng diện tích dưới đường lực–chuyển vị, W=Pδ/2. Trong hệ bảo toàn tĩnh đang xét, W bằng năng lượng biến dạng U. Giá trị Pδ là tích của lực cuối với toàn chuyển vị; nó lớn gấp đôi công của quá trình tăng tải tuyến tính này.
Nếu có nhiều lực, phải xét các cặp lực và chuyển vị tương ứng; không thể chọn tùy ý một lực rồi dùng δ=2U/P. NPTEL trình bày định lý Castigliano: với các giả thiết đàn hồi phù hợp, đạo hàm riêng của U theo một lực tổng quát cho chuyển vị tương ứng. [1] Bài này sử dụng dạng δP=∂U/∂P; với ngẫu lực, đại lượng tương ứng là góc xoay.
Năng lượng uốn của dầm
Với dầm chịu uốn đàn hồi quanh một trục chính, năng lượng là U=∫M(x)²/(2EI(x))dx. Nếu mômen phụ thuộc P, đạo hàm cho:
δP=∫[M(x)/(EI(x))]·[∂M(x)/∂P]dx.
Hệ số một phần hai mất đi do đạo hàm của bình phương. Khi bài toán tĩnh định có M=P·m(x), ta được U=P²∫m²/(2EI)dx và δP=P∫m²/(EI)dx. Độ mềm f=δP/P vì vậy có thể tính trước từ hình học và độ cứng, miễn điều kiện liên kết không đổi.
IIT Delhi phát triển năng lượng uốn, dọc, xoắn và cắt bằng cách tích phân mật độ năng lượng trên tiết diện rồi dọc thanh. [2] Trong bài này, các bước số là ví dụ tự đặt; không lấy kích thước hoặc tải từ một công trình thực.
Dầm công xôn đổi độ cứng giữa nhịp
Chọn L=3000 mm, ngàm tại x=0 và lực P=20000 N hướng xuống tại x=L. E=200000 N/mm². Đoạn 0 đến a=1500 mm có I1=80000000 mm⁴; đoạn còn lại có I2=40000000 mm⁴. Mối nối tại a liên tục về chuyển vị và góc xoay, không có khớp nội bộ.
Độ lớn mômen M=P(L−x). Chia tích phân tại chỗ đổi I cho:
U=P²/(6E)×{[L³−(L−a)³]/I1+(L−a)³/I2},
δ=P/(3E)×{[L³−(L−a)³]/I1+(L−a)³/I2}.
Thế số được f=0,0006328125 mm/N, δ=12,656250 mm và U=126562,500 N·mm=126,562500 J. Kiểm lại Pδ/2 cho đúng năng lượng đó. Đổi N·mm sang J phải chia 1000, vì một joule bằng một N·m.
Đặt phần cứng ở đâu quan trọng hơn lấy trung bình I
Nếu toàn dầm có I=80000000 mm⁴, độ võng đầu là 11,250000 mm. Việc giảm I còn một nửa ở nửa ngoài chỉ tăng chuyển vị 12,5%, vì mômen ở vùng gần đầu tự do nhỏ hơn vùng gần ngàm.
Đổi chỗ hai đoạn, đặt I=40000000 ở nửa gần ngàm và I=80000000 ở nửa ngoài, cho δ=21,093750 mm. Hai dầm có cùng chiều dài mỗi loại tiết diện, nhưng chuyển vị khác nhau rất nhiều. Lấy trung bình số học I=(I1+I2)/2 rồi thay vào công thức một tiết diện không giữ đúng trọng số M² của năng lượng.
Điều này cũng giải thích vì sao gia cường ở vùng mômen nhỏ có thể ít tác động tới độ võng đang quan tâm. Tuy vậy, vị trí gia cường còn chịu yêu cầu cục bộ, ổn định và liên kết; tối ưu riêng một chuyển vị không quyết định toàn bộ phương án kết cấu.
Tính góc xoay bằng ngẫu lực giả
Muốn tìm góc xoay ở đầu tự do, thêm ngẫu lực đại số Q vào đầu. Khi đó M=P(L−x)+Q theo quy ước cùng chiều đóng góp. Lấy ∂U/∂Q rồi mới đặt Q=0 cho θ=∫P(L−x)/(EI(x))dx.
Với dầm hai đoạn đang xét:
θ=P/(2E)×{[L²−(L−a)²]/I1+(L−a)²/I2}
=0,00703125 rad.
Đặt Q=0 trước khi lấy đạo hàm sẽ làm mất biến cần khảo sát và không còn cách lấy góc xoay bằng biểu thức ấy. Đây là nguyên tắc chung của tải giả: thêm đúng loại lực tổng quát, giữ nó trong nội lực, đạo hàm rồi mới trả về trạng thái tải thật.
Chuyển vị tại nơi không có tải thật
Xét một ví dụ riêng: dầm công xôn đều L=3000 mm, EI=200000×80000000 N·mm², lực P=10000 N ở đầu. Muốn tìm độ võng tại x=a=1000 mm, thêm lực giả Q hướng xuống tại đó. Trong đoạn 0≤x≤a, M=P(L−x)+Q(a−x); ngoài đoạn này, M không chứa Q.
Đạo hàm năng lượng theo Q rồi đặt Q=0 cho δa=∫ từ 0 đến a của P(L−x)(a−x)/(EI)dx=P·a²(3L−a)/(6EI)=0,833333 mm. Tải giả không làm biến đổi bài toán cuối cùng; nó chỉ tạo biến để nhận diện chuyển vị cần lấy.
Trong cùng dầm tuyến tính, nếu đổi vị trí lực thật: đặt 10000 N tại x=1000 mm rồi đo ở đầu tự do, ta cũng nhận 0,833333 mm. Đây là kiểm tra tính thuận nghịch của hai hệ số mềm tương hỗ. So sánh phải dùng cùng phương lực, cùng liên kết và cùng mô hình; nếu một trường hợp đã mở khe gối còn trường hợp kia chưa mở, điều kiện kiểm tra không còn giống nhau.
Có được bỏ năng lượng cắt?
Đối với một mô hình dầm có diện tích cắt hiệu dụng As, năng lượng cắt là ∫V²/(2GAs)dx. Trong công xôn chịu lực đầu, V=P không đổi nên phần chuyển vị cắt là δv=PL/(GAs). As đã chứa hiệu chỉnh phân bố cắt; không nên vừa dùng As vừa nhân thêm cùng một hệ số hiệu chỉnh lần nữa.
Giả định G=80000 N/mm² và As=8000 mm² không đổi cho ví dụ hai đoạn dài 3000 mm. Ta có δv=0,093750 mm, khoảng 0,74% phần võng uốn; tổng theo hai thành phần là 12,750000 mm. Các đặc trưng As và I đều là đầu vào giả định của mô hình, cần lấy từ tiết diện thực khi áp dụng.
Nếu thu chiều dài xuống 300 mm và giữ tỷ lệ hai đoạn cùng các độ cứng, phần uốn giảm một nghìn lần còn 0,01265625 mm, trong khi phần cắt chỉ giảm mười lần còn 0,009375 mm. Tỷ số tăng lên khoảng 74%. Một thành phần nhỏ ở dầm dài có thể không còn nhỏ ở cấu kiện ngắn; phép kiểm tỷ số giúp nhận ra khi nào mô hình chỉ uốn thiếu cơ sở.
Mở rộng sang giàn và kiểm bảng tính
Với thanh giàn chịu dọc, U là tổng Ni²Li/(2EiAi). Roylance trình bày cách giữ tải cần khảo sát dưới dạng biến, tìm lực thanh, cộng năng lượng rồi đạo hàm. [3] Không được cho lực nén mang năng lượng âm: bình phương lực khiến năng lượng đàn hồi của cả kéo và nén đều không âm trong mô hình này.
Bảng tính nên lưu miền tích phân, EI hoặc EA từng đoạn, nội lực và đạo hàm nội lực theo tải đang khảo sát. Kiểm đơn vị ∂U/∂P là chiều dài, còn ∂U/∂Q với Q là mômen cho góc không thứ nguyên. Khi có tải nhiệt hoặc gối lún, cần bổ sung tương thích và các thành phần công tương ứng; dùng lại công thức chỉ có M² mà không xét nguồn biến dạng ấy có thể cho lời giải thiếu.
Nguồn tham khảo
[1] Lesson 3: Castigliano’s Theorems — NPTEL, IIT Kharagpur. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Strength of Materials: Chapter 10, Energy Methods — IIT Delhi, Ajeet Kumar. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Trusses — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


