Móng chữ nhật chịu mômen: kiểm tra mất tiếp xúc theo nhân lõi

1. Giới hạn của phép tính N/A cộng mômen
Móng dưới chân tháp hoặc khung công nghệ thường nhận lực nén và mômen. Công thức áp lực tuyến tính trên toàn đáy rất thuận tiện, nhưng chỉ dùng được khi kết quả phù hợp điều kiện tiếp xúc. Với mô hình đất không chịu kéo, áp lực âm ở một góc báo hiệu giả thiết toàn bộ đáy còn tiếp xúc đã sai. Không nên đổi dấu âm thành trị tuyệt đối hoặc bỏ ô âm rồi giữ nguyên các ô còn lại.

Caltrans nêu rõ công thức trên toàn diện tích cần được thay bằng phân tích vùng tiếp xúc giảm khi các góc không còn cùng chịu nén.[1] Bài này xét bản móng cứng trên nền lò xo đồng nhất, đàn hồi và chỉ chịu nén; áp lực trên vùng tiếp xúc là một mặt phẳng. Đây là mô hình giản lược để làm rõ cân bằng, không khẳng định phân bố áp lực thực trong mọi loại đất đều tuyến tính.

2. Viết theo tọa độ hợp lực để tránh nhầm dấu
Chọn trục x dọc cạnh B, y dọc cạnh L; gốc tại tâm đáy. N > 0 là tổng lực nén đứng đã quy về đáy móng. Gọi e_x, e_y là tọa độ điểm đặt của hợp lực tải đứng tương đương, xác định từ lực và mômen của cùng một trường hợp tải. Cách định nghĩa này đồng nghĩa các điều kiện cân bằng áp lực q là:

Mã:
∫q dA = N
∫x q dA = N e_x
∫y q dA = N e_y

Nếu dùng số mômen từ phần mềm, cần chuyển dấu theo trục và chiều lực của sơ đồ đang xét trước khi suy ra e_x, e_y. Khi còn tiếp xúc toàn bộ, tích phân một hàm tuyến tính cho:

Mã:
q(x,y) = N/(BL) × [1 + 12e_x x/B² + 12e_y y/L²]
q_góc = N/(BL) × [1 ± 6e_x/B ± 6e_y/L]

N dùng kN, chiều dài dùng m thì q là kPa. Hai dấu trong biểu thức góc thay độc lập để tạo đủ bốn tổ hợp. Không chỉ tính một góc lớn nhất rồi bỏ qua góc nhỏ nhất.

3. Lõi tiết diện hai phương là hình thoi
Góc có áp lực nhỏ nhất nhận hai thành phần bất lợi, nên điều kiện q_min ≥ 0 tương đương:

Mã:
6|e_x|/B + 6|e_y|/L ≤ 1

Miền tọa độ thỏa điều kiện là hình thoi có các đỉnh tại ±B/6 trên trục x và ±L/6 trên trục y. Tài liệu của Dlubal cũng trình bày lõi thứ nhất dưới dạng miền hình thoi cho lệch tâm hai phương.[2] Kiểm tra riêng |e_x| ≤ B/6 và |e_y| ≤ L/6 chỉ cho một hình chữ nhật lớn hơn; do đó hai điều kiện riêng cùng đạt vẫn chưa bảo đảm mọi góc chịu nén.

Trên biên hình thoi, ít nhất một góc có áp lực bằng 0. Nếu lệch tâm chỉ theo một trục, cả một cạnh có thể cùng về 0. Đây là ranh giới cơ học của giả thiết tiếp xúc toàn phần, không tự động là giới hạn được phép áp dụng cho mọi trạng thái thiết kế.

4. Ví dụ hai phương: một trường hợp đạt và một trường hợp sai giả thiết
Giả định N = 1.200 kN, B = 3 m và L = 4 m. Áp lực trung bình bằng 100 kPa. Với e_x = 0,2 m và e_y = 0,3 m, hai số hạng chuẩn hóa là 0,4 và 0,45; tổng 0,85. Bốn áp lực góc lần lượt là 185, 95, 105 và 15 kPa. Toàn đáy còn chịu nén theo mô hình; trung bình bốn góc bằng 100 kPa là một kiểm tra nhanh.

Nếu chuyển hợp lực tới e_x = 0,3 m và e_y = 0,5 m, mỗi độ lệch tâm vẫn nhỏ hơn giới hạn một phương tương ứng 0,5 m và 0,6667 m. Tuy nhiên tổng chuẩn hóa bằng 1,35, nên q_min = -35 kPa và q_max = 235 kPa theo giả thiết cũ. Giá trị âm không phải khả năng đất hút móng xuống; nó yêu cầu giải lại mặt phẳng áp lực trên miền tiếp xúc thực sự.

5. Tiếp xúc một phần khi chỉ có một phương lệch tâm
Để có lời giải kiểm tra bằng tay, giữ N = 1.200 kN và B, L như trên, nhưng lấy e_x = 0,8 m, e_y = 0. Vì B/6 < e_x < B/2, áp lực có dạng tam giác trên chiều dài c tính từ cạnh nén. Hợp lực tam giác nằm cách cạnh áp lực lớn một đoạn c/3. Từ cân bằng mômen và lực:

Mã:
c = 3(B/2 - e_x)
q_max = 2N/(Lc)

Ta được c = 2,1 m; diện tích tiếp xúc 8,4 m²; q_max = 285,714 kPa. Tọa độ hợp lực là 1,5 - 2,1/3 = 0,8 m, đúng với tải. Lực tích phân bằng 0,5 × 285,714 × 2,1 × 4 = 1.200 kN. Mômen quanh tâm là 1.200 × 0,8 = 960 kN·m.

Nếu vẫn dùng công thức toàn đáy, hai mép cho 260 và -60 kPa. Cắt bỏ phần âm của đường này để lại tam giác dài 2,4375 m, nhưng tổng lực thành 1.267,5 kN và mômen chỉ 871,406 kN·m. Hai sai số chứng minh việc cắt số âm không thay thế được bước giải cân bằng.

6. Diện tích tiếp xúc và diện tích hữu hiệu phục vụ hai mô hình
Một phương pháp sức chịu tải dùng kích thước hữu hiệu B' = B - 2|e_x|, L' = L - 2|e_y| và áp lực đều trên diện tích B'L'. Caltrans mô tả cách dùng diện tích giảm này cho các kiểm tra địa kỹ thuật tương ứng.[1] Với ví dụ một phương, B' = 1,4 m và q_eq = 1.200/(1,4 × 4) = 214,286 kPa.

Không đồng nhất 1,4 m với chiều dài tiếp xúc tam giác 2,1 m. Cũng không so 214,286 kPa với 285,714 kPa rồi chọn số nhỏ hơn vì trông thuận lợi. Mỗi giá trị gắn với một giả thiết phân bố và một phương pháp kiểm tra. Trong ví dụ, hình chữ nhật hữu hiệu có tâm đặt tại hợp lực và vẫn cân bằng N, M; nó không tái tạo cùng trường áp lực tuyến tính của nền lò xo.

7. Độ nhạy và bước chuyển sang mô hình tổng quát
Giữ N không đổi và tăng e_x từ 0,8 lên 1,0 m làm c giảm còn 1,5 m, q_max tăng lên 400 kPa. Khi e_x tiến tới B/2, c tiến về 0 và áp lực lý tưởng tăng không giới hạn. Đất thực có giới hạn sức chịu tải và độ lún, nên không thể dùng sự tồn tại của một nghiệm hình học để khẳng định móng ổn định.

Nếu giữ mômen 960 kN·m nhưng giảm N xuống 600 kN, e_x thành 1,6 m, vượt mép 1,5 m. Không có phân bố áp lực chỉ nén trong đáy móng thỏa cân bằng. Cần xem lại cơ chế chịu lực của toàn hệ, chẳng hạn liên kết với móng khác, thay vì ép công thức trả về chiều dài dương.

Với lệch tâm hai phương gây mất tiếp xúc, có thể tìm q = max(a+bx+cy,0), xác định đa giác nén rồi tích phân để thỏa ba điều kiện cân bằng. Không nhân hai lời giải tam giác một phương với nhau. Hướng dẫn GEO5 cho phép chọn dạng áp lực tiếp xúc trong phân tích móng, nhắc người dùng phải kiểm tra giả thiết của lựa chọn tính toán.[3] Báo cáo nên ghi rõ dạng áp lực, diện tích sử dụng, q_max, vị trí hợp lực và sai số cân bằng; như vậy người đọc có thể phân biệt kết quả cơ học với tiêu chí thiết kế đang áp dụng.

Nguồn tham khảo
[1] Bridge Design Practice 10.1 — Shallow Foundations, August 2024 — California Department of Transportation. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Highly Eccentric Loads in Core — Concrete Foundations — Dlubal Software — Ann-Kathrin Dannwerth. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Bearing Capacity — Program Spread Footing — Fine Software — GEO5 Online Help. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top