Khung một tầng: mô hình độ cứng ngang và phân bố lực

Khung chống tải ngang bằng những cơ chế nào?
Một khung đỡ sàn thao tác hoặc tuyến ống có thể nhận lực ngang từ nhiều nguồn. Trước khi chọn tiết diện, cần hiểu tải được đưa xuống móng qua uốn cột, uốn dầm và lực dọc như thế nào. Mô hình một tầng hai cột là bài tập đủ nhỏ để tính tay nhưng vẫn chỉ ra được sai lầm thường gặp: coi dầm liên kết là tuyệt đối cứng rồi dùng độ cứng ấy cho mọi cấu hình.

Bài này xét riêng một lực ngang giả định. Không gán nó cho một trận gió hoặc động đất cụ thể. Các hệ số tải và điều kiện công trình thực cần được xác định trong bài toán thiết kế riêng; ví dụ dưới đây tập trung vào tương thích chuyển vị và cân bằng lực.

Sơ đồ và giả thiết
Hai cột giống nhau cao H=4000 mm, khoảng cách tim B=6000 mm, ngàm tại chân. Dầm nối hai đỉnh bằng liên kết cứng. Lực ngang tổng F=90000 N tác dụng ở cao độ đỉnh. Vật liệu đàn hồi tuyến tính có E=200000 N/mm²; mômen quán tính mỗi cột Ic=120000000 mm⁴. Ban đầu bỏ qua biến dạng cắt và biến dạng dọc của thanh.

Vì chiều dài dầm được coi không đổi và hai chân không chuyển vị, hai đỉnh có cùng chuyển vị ngang Δ. Khi bỏ qua độ giãn dọc cột, chuyển vị đứng của đỉnh bằng không. Điều đó không có nghĩa lực dọc cột bằng không: lực dọc vẫn cần để cân bằng lực đứng và mômen của toàn khung.

NPTEL trình bày khung có chuyển vị ngang bằng các ẩn góc xoay nút và chuyển vị tầng, kết hợp cân bằng mômen nút với cân bằng lực ngang. [1] Bài này dùng tính đối xứng để rút số ẩn xuống hai: Δ và góc xoay chung θ của hai đỉnh.

Giới hạn dầm rất cứng
Nếu độ cứng uốn dầm tiến tới vô hạn, hai đầu dầm không xoay trong mô hình đang xét. Với một cột ngàm chân và đầu trên dịch ngang nhưng không xoay, lực cắt bằng V=12EIc·Δ/H³. Hai cột làm việc song song nên:

K∞=F/Δ=24EIc/H³=9000 N/mm.

Chuyển vị là Δ=90000/9000=10 mm. Mỗi cột chịu lực cắt 45000 N. Độ lớn mômen ở mỗi đầu cột bằng VH/2=90000000 N·mm, tức 90 kN·m. Những hệ số 12EI/H³ và 6EI/H² xuất hiện từ quan hệ độ cứng phần tử dầm; TU Delft công bố ma trận cùng định nghĩa bậc tự do để đối chiếu. [2]

Không được chỉ cộng hai mômen chân cột rồi yêu cầu tổng bằng FH. Hai mômen chân mới cho 180 kN·m, trong khi FH=360 kN·m. Phần còn lại đến từ cặp phản lực đứng ở hai chân. Dầm truyền hai mômen đầu có tổng độ lớn 180 kN·m, nên lực đứng ở mỗi đầu có độ lớn 180/6=30 kN. Hai lực đứng trái dấu, cách nhau 6 m, tạo thêm 180 kN·m.

Đưa độ mềm dầm trở lại
Chọn Ib=180000000 mm⁴ cho dầm, cùng E với cột. Đặt tỷ số không thứ nguyên ρ=(EIb/B)/(EIc/H). Với dữ liệu trên, ρ=1. Đặt Δ dương sang phải và θ dương theo chiều xoay cùng chuyển vị nghiêng của cột.

Từ quan hệ đầu thanh, lực cắt một cột là V=12EIc·Δ/H³−6EIc·θ/H². Mômen đầu trên cột, theo quy ước dấu tại nút, là −6EIc·Δ/H²+4EIc·θ/H. Dầm không có tải ngang phân bố và hai đầu xoay như nhau nên mômen mà nó đưa vào mỗi nút có thành phần 6EIb·θ/B.

Cân bằng mômen tại nút cho:

−6EIc·Δ/H²+(4EIc/H+6EIb/B)θ=0,
hay θ=(6Δ/H)/(4+6ρ).

Thế vào F=2V thu được công thức của chính mô hình này:

K=24EIc/H³ × (1+6ρ)/(4+6ρ).

Khi ρ tăng rất lớn, biểu thức trở về K∞. Khi ρ tiến về không, K tiến tới 6EIc/H³, bằng tổng độ cứng hai cột công xôn có đỉnh được phép xoay. Đây không phải khung có cả chân và đỉnh đều là khớp; hai chân vẫn ngàm nên độ cứng ngang chưa bằng không.

Tính kết quả và phản lực đầy đủ
Với ρ=1, K=6300 N/mm, Δ=14,285714 mm và θ=0,002142857 rad. Nếu dùng dầm tuyệt đối cứng, ta dự báo 10 mm, thấp hơn kết quả có độ mềm dầm khoảng 30% khi lấy kết quả thực của mô hình hữu hạn làm mẫu số. Ngược lại, chuyển vị hữu hạn lớn hơn dự báo cứng 42,86%.

Mỗi cột vẫn chịu 45 kN lực cắt vì hình học và độ cứng hai bên giống nhau. Mômen đầu dầm có độ lớn 6EIbθ/B=77,142857 kN·m. Mômen chân mỗi cột có độ lớn VH−77,142857=102,857143 kN·m. Dầm mềm hơn đã tăng góc xoay đỉnh và chuyển một phần mômen từ đỉnh về chân cột.

Lực đứng trái dấu ở hai chân có độ lớn 2×77,142857/6=25,714286 kN. Kiểm cân bằng mômen toàn khung: hai mômen chân cho 205,714286 kN·m; cặp lực đứng cho 154,285714 kN·m; tổng đúng 360 kN·m. Các dấu cụ thể phụ thuộc bên trái, bên phải và chiều lực F, nhưng độ lớn và tổng đại số phải nhất quán.

Tại sao “liên kết cứng” chưa đồng nghĩa không xoay?
Liên kết cứng giữa dầm và cột giữ góc tương đối giữa hai thanh tại nút; nó vẫn có thể xoay cùng với cả nút. Muốn đặt θ=0, phải có thêm cơ sở về độ cứng và điều kiện chuyển vị của hệ xung quanh. Đồng nhất hai khái niệm này sẽ làm mô hình cứng hơn kết cấu được mô tả.

Thí nghiệm minh họa của University of Manchester cho thấy một đầu tưởng như được giữ xoay vẫn có thể xoay do cơ cấu gá, dẫn tới độ cứng đo được khác mô hình ngàm lý tưởng. [3] Trong bài toán công trình, câu hỏi tương tự là đế cột, bu lông neo và nền móng có thực sự tạo được điều kiện quay mà sơ đồ đã gán hay không.

Khi hai cột không giống nhau
Chỉ trong giới hạn dầm rất cứng và cùng H, có thể phân lực theo Ki=12EIi/H³. Nếu cột thứ hai có I bằng 80% cột thứ nhất, K1=4500 và K2=3600 N/mm. Chuyển vị chung là 90000/8100=11,111111 mm; lực hai cột lần lượt 50 và 40 kN. Chia đều 45 kN khi ấy không còn thỏa tương thích.

Với dầm mềm, hai góc xoay có thể khác nhau khi độ cứng cột không đối xứng. Không được tiếp tục dùng công thức một θ vừa suy ra; phải giải hệ nút đầy đủ. Biến dạng dọc hữu hạn, chân đàn hồi hoặc độ cao hai cột khác nhau cũng làm thay đổi hệ phương trình.

Độ nhạy và cách kiểm mô hình
Trong giới hạn dầm cứng, giữ F, E, Ic rồi tăng H 10% làm chuyển vị tăng 33,10%. Với dầm hữu hạn, tỷ số ρ cũng thay đổi khi H đổi; muốn đánh giá đúng phải tính lại cả K và ρ. Quy luật H³ chỉ dùng trực tiếp khi các điều kiện tạo ra hệ số còn giữ nguyên.

Mô hình này là phân tích bậc nhất. Nếu có tải đứng lớn, chuyển vị ngang tạo thêm mômen và phải xem xét ảnh hưởng bậc hai. Nếu phản lực đứng gây nhổ chân cột mà liên kết thực chỉ tỳ nén, điều kiện ngàm ban đầu cần được xét lại. Một báo cáo rõ ràng nên lưu K, Δ, góc xoay, lực cắt từng cột, mômen đầu thanh và ba phương trình cân bằng toàn khung trước khi đưa ra kết luận về cấu kiện.

Nguồn tham khảo
[1] Lesson 17: The Slope-Deflection Method: Frames with Sidesway — NPTEL, IIT Kharagpur. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Local stiffness matrix Euler-Bernoulli element — TU Delft, Tom van Woudenberg và Iuri Rocha. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Seeing and Touching Structural Concepts: Span and Deflection — University of Manchester. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top