Định lý trục song song: tính mômen quán tính tiết diện ghép

Không thể cộng các mômen quán tính nếu chưa thống nhất trục
Một tiết diện ghép thường được tách thành các hình chữ nhật quen thuộc. Việc tra I = bh³/12 cho từng bản chỉ hoàn thành bước tính quanh trọng tâm riêng của bản đó. Nếu các trọng tâm không nằm trên cùng một đường, tổng các giá trị vừa tra chưa phải mômen quán tính của tiết diện ghép quanh trục chung.

Định lý trục song song giúp chuyển từng phần về đúng trục cần tính. Bài sử dụng một tiết diện chữ T lý tưởng và các dữ liệu giả định, tập trung vào hình học mặt cắt. Kết quả không tự chứng minh các bản ghép đủ liên kết để cùng làm việc như một dầm.

Vì sao xuất hiện phần Ad²
Gọi η là tọa độ đo từ trục đi qua trọng tâm một diện tích A, và d là khoảng cách có dấu từ trục đang xét đến trục trọng tâm song song. Khi đó y = η+d. Thay vào I = ∫y²dA cho I = ∫η²dA + 2d∫ηdA + d²∫dA.

Mômen diện tích bậc nhất ∫ηdA bằng không vì η được đo từ trục trọng tâm. Do đó I = Ic + Ad². Engineering Statics trình bày định lý cùng điều kiện hai trục song song và một trục đi qua trọng tâm. [1] Ký hiệu Ic ở đây là mômen quán tính diện tích, không phải mômen quán tính khối lượng.

Khoảng cách d là khoảng cách vuông góc giữa các trục, không phải chiều dài bản hoặc khoảng cách giữa hai điểm tùy ý. Vì d được bình phương, một phần nằm phía trên hay dưới trục chung đều góp thêm Ad² dương khi phần ấy là vật liệu được cộng vào tiết diện.

Tiết diện chữ T và cách chọn gốc
Giả định chữ T cao tổng 200 mm, cánh trên rộng 120 mm và dày 20 mm. Bụng dày 20 mm, cao 180 mm, đặt giữa bề rộng cánh. Chọn y = 0 tại mép đáy bụng và y tăng hướng lên. Bỏ qua bán kính bo và phần kim loại hàn để hình học có thể tính trực tiếp.

Chia thành bụng kích thước 20×180, diện tích Aw = 3.600 mm², trọng tâm yw = 90 mm; cánh kích thước 120×20, diện tích Af = 2.400 mm², trọng tâm yf = 190 mm. Hai phần không chồng nhau.

Tổng A = 6.000 mm². Trọng tâm tiết diện có ȳ = (3.600×90 + 2.400×190)/6.000 = 130 mm tính từ đáy. Vì tiết diện đối xứng trái phải, đường đứng qua giữa bề rộng là một trục đối xứng; ta tập trung trước vào trục ngang đi qua y = 130 mm.

Chuyển mômen quán tính của bụng
Quanh trục ngang qua trọng tâm riêng, bụng có Iwc = 20×180³/12 = 9.720.000 mm⁴. Khoảng cách tới trục chung là dw = 90−130 = −40 mm. Phần chuyển trục bằng Aw dw² = 3.600×40² = 5.760.000 mm⁴.

Vì vậy đóng góp của bụng quanh trục chung là Iw = 15.480.000 mm⁴. Dấu âm của dw chỉ cho biết bụng nằm phía dưới trọng tâm toàn tiết diện; sau khi bình phương, phần chuyển trục vẫn dương.

Nếu dùng 90 mm hoặc 180 mm thay cho 40 mm, ta đang đo từ một mốc khác hoặc lấy nhầm kích thước. Viết ra cả yw và ȳ trước khi trừ giúp làm rõ khoảng cách nào thực sự xuất hiện trong định lý.

Chuyển mômen quán tính của cánh
Cánh có Ifc = 120×20³/12 = 80.000 mm⁴ quanh trục ngang qua chính trọng tâm cánh. Khoảng cách tới trục chung df = 190−130 = 60 mm, nên Af df² = 2.400×60² = 8.640.000 mm⁴.

Đóng góp cánh là If = 8.720.000 mm⁴. Mômen quán tính toàn tiết diện quanh trục ngang qua trọng tâm bằng Ix = Iw+If = 24.200.000 mm⁴. University of Alberta nhấn mạnh rằng các phần chỉ được cộng khi đều tính đối với cùng một trục. [3]

Trong ví dụ, phần Ad² của cánh lớn hơn nhiều so với Ifc. Điều này giải thích vì sao một bản mỏng có thể góp đáng kể vào tính chất hình học chịu uốn khi nằm xa trục trung hòa, nhưng không có nghĩa có thể dịch bản ra xa mà không cần đảm bảo đường truyền lực giữa các phần.

Sai số nếu chỉ cộng các I cục bộ
Nếu bỏ cả hai phần chuyển trục, tổng chỉ còn 9.720.000 + 80.000 = 9.800.000 mm⁴, thấp hơn kết quả đúng khoảng 59,50%. Đó không phải một lựa chọn “bảo thủ” có thể tùy tiện dùng, vì nó mô tả những trục khác nhau và không còn là tính chất của mặt cắt đang giả định.

Từ kết quả đúng, khoảng cách đến mép trên là 70 mm và đến mép dưới là 130 mm. Hai môđun chống uốn đàn hồi lần lượt bằng 345.714,286 và 186.153,846 mm³. Với mômen giả định 30 kN·m trong mô hình đàn hồi đơn trục, độ lớn ứng suất hai mép khoảng 86,777 và 161,157 MPa.

Ví dụ này cho thấy ngay cả khi I chỉ có một giá trị quanh trục đang xét, hai mép vẫn có độ lớn ứng suất khác nhau. Cần giữ đúng trọng tâm, đúng I và đúng khoảng cách đến từng mép trong cùng phép tính.

Kiểm tra lại từ trục nằm ở đáy
Có thể tính mômen quán tính quanh đường ngang y = 0 trước. Bụng đóng góp 20×180³/3 = 38.880.000 mm⁴. Cánh đóng góp 80.000 + 2.400×190² = 86.720.000 mm⁴. Tổng Iđáy = 125.600.000 mm⁴.

Vì trọng tâm toàn hình ở y = 130 mm, Ix = Iđáy−Aȳ² = 125.600.000−6.000×130² = 24.200.000 mm⁴, trùng cách cộng từng phần. Đây là một đường tính độc lập hữu ích để phát hiện nhầm khoảng cách hoặc nhầm chiều cao của bụng.

Không được cộng Ad² lần nữa khi chuyển từ trục đáy về trục trọng tâm. Trục trọng tâm cho giá trị nhỏ nhất trong họ các trục song song cùng hướng, nên phép chuyển ngược này phải trừ phần tương ứng.

Hai trục bất kỳ không dùng trực tiếp khoảng cách giữa chúng
Giả sử cần I quanh đường y = 80 mm. Khoảng cách từ đường đó tới trọng tâm là 50 mm, nên I80 = 24.200.000 + 6.000×50² = 39.200.000 mm⁴. Không thể lấy Iđáy rồi cộng 6.000×80².

Cách sai vừa nêu cho 164.000.000 mm⁴, vì định lý đã bị dùng như thể trục đáy là trục trọng tâm. Khi chuyển giữa hai trục song song bất kỳ, nên đi qua Ic hoặc dùng chênh lệch bình phương hai khoảng cách tới trục trọng tâm, không dùng bình phương khoảng cách giữa hai trục.

Trục đứng và đơn vị cần được kiểm tra riêng
Quanh đường đứng giữa bề rộng, trọng tâm của bụng và cánh đều nằm ngay trên trục. Do đó Iy = 180×20³/12 + 20×120³/12 = 3.000.000 mm⁴, không cần phần dịch chuyển theo phương ngang trong ví dụ đối xứng này.

Ix và Iy chênh nhau hơn tám lần vì chúng đo phân bố diện tích theo hai phương khác nhau. Khi đổi mm⁴ sang cm⁴, phải chia cho 10.000; 24.200.000 mm⁴ bằng 2.420 cm⁴. Đổi sang m⁴ phải chia cho 10 mũ 12, cho 0,0000242 m⁴.

Phần rỗng và giả thiết làm việc chung
Engineering Statics hướng dẫn trừ đóng góp mômen quán tính của phần rỗng sau khi quy về cùng trục. [2] Nếu lấy đi một vùng lệch tâm, trọng tâm toàn hình thường thay đổi; cần xác định trục mới rồi chuyển và trừ các phần theo trục ấy. Giữ trục cũ mà gọi kết quả là I qua trọng tâm mới sẽ không nhất quán.

Các phép tính trên chỉ nói về hình học đã ghép thành một miền diện tích. Để EI của toàn tiết diện đại diện cho độ cứng dầm thực, còn cần mô hình vật liệu và điều kiện liên kết tương thích. Khi các bản có thể trượt tương đối hoặc dùng vật liệu khác nhau, phải xây dựng lại quan hệ biến dạng và truyền lực trước khi lấy kết quả hình học làm đầu vào thiết kế.

Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 10.3 — Parallel Axis Theorem — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Engineering Statics, Section 10.4 — Composite Shapes — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Statics — Moments of Inertia of Area: Composite Areas — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top