Đầu mút có thể chuyển vị vì cả dầm và chân đỡ
Một tay đỡ cảm biến, sàn thao tác nhỏ hoặc dầm nhô khỏi khung thường được sơ bộ hóa thành công xôn. Mô hình chỉ hữu ích khi biết rõ điểm bắt đầu chiều dài tự do và liên kết nào ngăn chuyển vị, liên kết nào ngăn quay. Nếu chân thực tế có độ mềm, công thức của ngàm lý tưởng sẽ chỉ cho một phần chuyển vị.
Bài giảng MIT trình bày dầm công xôn chịu lực đầu mút bằng cân bằng, quan hệ mômen–độ cong và hai điều kiện v(0)=0, v′(0)=0. [1] Bài này triển khai phép tính với số liệu tự đặt, sau đó thay đổi từng giả thiết để thấy vì sao cùng tổng lực vẫn có thể tạo đáp ứng khác nhau.
Quy ước để tránh nhầm dấu
Lấy trục x từ chân cố định đến đầu tự do, chiều dài L. Lực P hướng xuống tại x=L. Gọi v dương hướng xuống; mômen uốn M dương theo quy ước võng xuống của dầm kê đơn. Khi đó nội lực mômen của công xôn này là M(x)=−P(L−x), còn quan hệ chuyển vị có dạng EI·v″=−M.
Phản lực đứng tại chân hướng lên có độ lớn P; ngẫu lực phản lực có độ lớn PL và chống lại mômen của tải. Không có lực dọc trong bài toán phẳng đang xét. Trên phần trong dầm, độ lớn lực cắt bằng P, mômen giảm tuyến tính từ PL ở chân về không tại đầu mút.
Hai lần tích phân cùng điều kiện chân cho v(x)=P·x²(3L−x)/(6EI). Góc nghiêng theo quy ước v dương xuống là v′(x)=P·x(2L−x)/(2EI). Do đó tại đầu tự do, δ=PL³/(3EI) và θ=PL²/(2EI).
Một ví dụ có thể tính lại bằng tay
Giả sử L=2400 mm, P=12000 N, E=200000 N/mm². Tiết diện chữ nhật có bề rộng 100 mm và chiều cao theo phương uốn 150 mm. Khi đó I=100×150³/12=28125000 mm⁴, còn môđun chống uốn Z=I/75=375000 mm³.
Mômen chân có độ lớn 12000×2400=28800000 N·mm=28,8 kN·m. Ứng suất uốn ở hai mép có độ lớn 28,8×10⁶/375000=76,8 MPa, với một mép kéo và một mép nén. Giá trị này thuộc mô hình dầm đàn hồi, chưa bao gồm tập trung ứng suất tại bản nối hay mối hàn chân.
Độ võng đầu mút là 9,8304 mm; góc nghiêng là 0,006144 rad, khoảng 0,352°. Độ cứng lực–chuyển vị tại đúng điểm đặt tải là k=P/δ=1220,703 N/mm. Đại lượng k này không thay thế EI: k phụ thuộc cả chiều dài và cấu hình liên kết.
Kiểm kết quả bằng những quan hệ độc lập
Đặt x=0 vào hàm v và v′ phải được không. Đặt x=L vào biểu thức mômen phải được không. Tích phân năng lượng uốn U=∫M²/(2EI)dx từ 0 đến L cho U=P²L³/(6EI)=58982,4 N·mm=58,9824 J.
Vì tải tăng tuyến tính từ không trong mô hình đàn hồi, công ngoài là Pδ/2. Thay δ=9,8304 mm cũng nhận 58,9824 J. Phép kiểm này phát hiện được nhầm hệ số 2 hoặc 3 trong công thức chuyển vị, nhưng không tự chứng minh giả thiết ngàm hoặc tiết diện ban đầu đúng với kết cấu thực.
Roylance trình bày phương pháp tích phân từ tải đến lực cắt, mômen, góc xoay và chuyển vị, với hằng số tích phân được xác định từ điều kiện biên. [2] Vì vậy khi kiểm bảng tính, nên nhìn cả hàm hoặc ít nhất các giá trị ở biên thay vì chỉ so một con số cuối.
Di chuyển tải vào phía trong
Giữ cùng lực P nhưng đặt tại a=1800 mm tính từ chân, để lại đoạn nhô không tải dài 600 mm. Tại điểm đặt tải, độ võng là P·a³/(3EI)=4,1472 mm; góc xoay là P·a²/(2EI)=0,003456 rad.
Đoạn từ a đến L không có lực cắt và mômen trong mô hình này, nên nó tiếp tục theo tiếp tuyến tại a. Đầu mút vì thế dịch thêm θ(a)(L−a)=2,0736 mm. Tổng chuyển vị tại đầu mút bằng 6,2208 mm, cũng có thể tính bằng P·a²(3L−a)/(6EI).
Sai lầm thường gặp là thay L bằng a trong công thức đầu mút rồi báo 4,1472 mm cho vị trí x=L. Con số đó chỉ đúng tại nơi đặt tải. Muốn kiểm khoảng hở ở mép sàn hoặc đầu cảm biến, phải dùng chuyển vị đúng tọa độ của bộ phận ấy.
Cùng tổng lực nhưng phân bố khác
Thay lực đầu mút 12 kN bằng tải đều có tổng lực 12 kN trên toàn chiều dài, ta có q=P/L=5 N/mm. Mômen chân giảm còn qL²/2=14,4 kN·m. Độ võng đầu mút do tích phân mômen tải đều là qL⁴/(8EI)=3,6864 mm, bằng 3/8 trường hợp lực tập trung ở đầu.
Hai trường hợp có cùng phản lực đứng nhưng khác mômen chân và chuyển vị. Vì vậy quy tải phân bố thành một lực tổng chỉ bảo toàn tác dụng bên ngoài khi đặt đúng vị trí hợp lực; nó không bảo toàn mọi nội lực và chuyển vị dọc dầm nếu thay cả sơ đồ tải bằng một lực điểm.
Nếu lực 12 kN đầu mút vẫn tồn tại và có thêm một tải đều giả định q=0,4 N/mm, phần độ võng tăng thêm là 0,294912 mm. Trong mô hình tuyến tính, tổng bằng 10,125312 mm. Mômen chân tăng thêm 1,152 kN·m và ứng suất mép tăng thêm 3,072 MPa cùng chiều tác động.
Cho chân một độ cứng xoay hữu hạn
Trở lại trường hợp chỉ có P=12 kN tại đầu. Giả sử chân không dịch chuyển đứng nhưng nối với lò xo xoay có độ cứng Kθ=12×10⁹ N·mm/rad. Trong xấp xỉ hình học nhỏ, mômen chân vẫn bằng PL theo cân bằng, còn góc quay chân là φ0=PL/Kθ=0,0024 rad.
Chuyển vị đầu mút do quay cứng của chân bằng φ0L=5,76 mm. Cộng với phần uốn của dầm, tổng là 15,5904 mm, cao hơn trường hợp ngàm lý tưởng khoảng 58,59%. Nếu điểm chân còn lún xuống 1 mm theo một điều kiện áp đặt riêng, chuyển vị tuyệt đối đầu mút là 16,5904 mm.
Ví dụ này cho thấy tăng chiều cao dầm để giảm phần uốn chưa chắc xử lý được phần chuyển vị đến từ liên kết hoặc nền. Không nên suy Kθ từ tên gọi “liên kết cứng”; cần cơ sở tính hoặc mô hình cấu tạo phù hợp. Nếu góc quay lớn làm cánh tay đòn tải thay đổi đáng kể, phép cộng tuyến tính vừa dùng phải được xem lại.
Những ảnh hưởng công thức đang bỏ qua
Mô hình Euler–Bernoulli bỏ biến dạng cắt, trong khi mô hình Timoshenko có tính thành phần này. Tài liệu COMSOL mô tả khác biệt ấy khi lựa chọn lý thuyết dầm. [3] Với dầm ngắn, tiết diện sâu hoặc vật liệu có độ cứng cắt thấp, cần đánh giá phần bị bỏ thay vì áp một ngưỡng hình học tùy ý.
Bài tính cũng chưa xét xoắn do lực không đi qua tâm cắt, mất ổn định bên, rung, mỏi và ứng suất cục bộ của liên kết. Một ứng suất uốn nhỏ hơn mức vật liệu giả định không có nghĩa chuyển vị đáp ứng yêu cầu sử dụng; ngược lại, độ võng nhỏ cũng không chứng minh mối nối chân đủ khả năng truyền mômen.
Cách trình bày để người sau kiểm được
Nên lưu sơ đồ tải có tọa độ, chiều dài tự do, trục uốn, E, I và điều kiện chân bên cạnh kết quả. Phân biệt rõ chuyển vị tại điểm tải, tại đầu mút và chuyển vị tương đối so với chân. Khi bổ sung tải hay thay liên kết, cập nhật đúng mô hình trước khi cộng kết quả; đó là điều kiện để một công thức ngắn trở thành phép tính có thể kiểm tra và sử dụng đúng phạm vi.
Nguồn tham khảo
[1] Mechanics and Materials I: Beam Deflection, bài giảng ngày 27/11/2006 — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Beam Displacements — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] The Beam Interface — Structural Mechanics Module User’s Guide — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một tay đỡ cảm biến, sàn thao tác nhỏ hoặc dầm nhô khỏi khung thường được sơ bộ hóa thành công xôn. Mô hình chỉ hữu ích khi biết rõ điểm bắt đầu chiều dài tự do và liên kết nào ngăn chuyển vị, liên kết nào ngăn quay. Nếu chân thực tế có độ mềm, công thức của ngàm lý tưởng sẽ chỉ cho một phần chuyển vị.
Bài giảng MIT trình bày dầm công xôn chịu lực đầu mút bằng cân bằng, quan hệ mômen–độ cong và hai điều kiện v(0)=0, v′(0)=0. [1] Bài này triển khai phép tính với số liệu tự đặt, sau đó thay đổi từng giả thiết để thấy vì sao cùng tổng lực vẫn có thể tạo đáp ứng khác nhau.
Quy ước để tránh nhầm dấu
Lấy trục x từ chân cố định đến đầu tự do, chiều dài L. Lực P hướng xuống tại x=L. Gọi v dương hướng xuống; mômen uốn M dương theo quy ước võng xuống của dầm kê đơn. Khi đó nội lực mômen của công xôn này là M(x)=−P(L−x), còn quan hệ chuyển vị có dạng EI·v″=−M.
Phản lực đứng tại chân hướng lên có độ lớn P; ngẫu lực phản lực có độ lớn PL và chống lại mômen của tải. Không có lực dọc trong bài toán phẳng đang xét. Trên phần trong dầm, độ lớn lực cắt bằng P, mômen giảm tuyến tính từ PL ở chân về không tại đầu mút.
Hai lần tích phân cùng điều kiện chân cho v(x)=P·x²(3L−x)/(6EI). Góc nghiêng theo quy ước v dương xuống là v′(x)=P·x(2L−x)/(2EI). Do đó tại đầu tự do, δ=PL³/(3EI) và θ=PL²/(2EI).
Một ví dụ có thể tính lại bằng tay
Giả sử L=2400 mm, P=12000 N, E=200000 N/mm². Tiết diện chữ nhật có bề rộng 100 mm và chiều cao theo phương uốn 150 mm. Khi đó I=100×150³/12=28125000 mm⁴, còn môđun chống uốn Z=I/75=375000 mm³.
Mômen chân có độ lớn 12000×2400=28800000 N·mm=28,8 kN·m. Ứng suất uốn ở hai mép có độ lớn 28,8×10⁶/375000=76,8 MPa, với một mép kéo và một mép nén. Giá trị này thuộc mô hình dầm đàn hồi, chưa bao gồm tập trung ứng suất tại bản nối hay mối hàn chân.
Độ võng đầu mút là 9,8304 mm; góc nghiêng là 0,006144 rad, khoảng 0,352°. Độ cứng lực–chuyển vị tại đúng điểm đặt tải là k=P/δ=1220,703 N/mm. Đại lượng k này không thay thế EI: k phụ thuộc cả chiều dài và cấu hình liên kết.
Kiểm kết quả bằng những quan hệ độc lập
Đặt x=0 vào hàm v và v′ phải được không. Đặt x=L vào biểu thức mômen phải được không. Tích phân năng lượng uốn U=∫M²/(2EI)dx từ 0 đến L cho U=P²L³/(6EI)=58982,4 N·mm=58,9824 J.
Vì tải tăng tuyến tính từ không trong mô hình đàn hồi, công ngoài là Pδ/2. Thay δ=9,8304 mm cũng nhận 58,9824 J. Phép kiểm này phát hiện được nhầm hệ số 2 hoặc 3 trong công thức chuyển vị, nhưng không tự chứng minh giả thiết ngàm hoặc tiết diện ban đầu đúng với kết cấu thực.
Roylance trình bày phương pháp tích phân từ tải đến lực cắt, mômen, góc xoay và chuyển vị, với hằng số tích phân được xác định từ điều kiện biên. [2] Vì vậy khi kiểm bảng tính, nên nhìn cả hàm hoặc ít nhất các giá trị ở biên thay vì chỉ so một con số cuối.
Di chuyển tải vào phía trong
Giữ cùng lực P nhưng đặt tại a=1800 mm tính từ chân, để lại đoạn nhô không tải dài 600 mm. Tại điểm đặt tải, độ võng là P·a³/(3EI)=4,1472 mm; góc xoay là P·a²/(2EI)=0,003456 rad.
Đoạn từ a đến L không có lực cắt và mômen trong mô hình này, nên nó tiếp tục theo tiếp tuyến tại a. Đầu mút vì thế dịch thêm θ(a)(L−a)=2,0736 mm. Tổng chuyển vị tại đầu mút bằng 6,2208 mm, cũng có thể tính bằng P·a²(3L−a)/(6EI).
Sai lầm thường gặp là thay L bằng a trong công thức đầu mút rồi báo 4,1472 mm cho vị trí x=L. Con số đó chỉ đúng tại nơi đặt tải. Muốn kiểm khoảng hở ở mép sàn hoặc đầu cảm biến, phải dùng chuyển vị đúng tọa độ của bộ phận ấy.
Cùng tổng lực nhưng phân bố khác
Thay lực đầu mút 12 kN bằng tải đều có tổng lực 12 kN trên toàn chiều dài, ta có q=P/L=5 N/mm. Mômen chân giảm còn qL²/2=14,4 kN·m. Độ võng đầu mút do tích phân mômen tải đều là qL⁴/(8EI)=3,6864 mm, bằng 3/8 trường hợp lực tập trung ở đầu.
Hai trường hợp có cùng phản lực đứng nhưng khác mômen chân và chuyển vị. Vì vậy quy tải phân bố thành một lực tổng chỉ bảo toàn tác dụng bên ngoài khi đặt đúng vị trí hợp lực; nó không bảo toàn mọi nội lực và chuyển vị dọc dầm nếu thay cả sơ đồ tải bằng một lực điểm.
Nếu lực 12 kN đầu mút vẫn tồn tại và có thêm một tải đều giả định q=0,4 N/mm, phần độ võng tăng thêm là 0,294912 mm. Trong mô hình tuyến tính, tổng bằng 10,125312 mm. Mômen chân tăng thêm 1,152 kN·m và ứng suất mép tăng thêm 3,072 MPa cùng chiều tác động.
Cho chân một độ cứng xoay hữu hạn
Trở lại trường hợp chỉ có P=12 kN tại đầu. Giả sử chân không dịch chuyển đứng nhưng nối với lò xo xoay có độ cứng Kθ=12×10⁹ N·mm/rad. Trong xấp xỉ hình học nhỏ, mômen chân vẫn bằng PL theo cân bằng, còn góc quay chân là φ0=PL/Kθ=0,0024 rad.
Chuyển vị đầu mút do quay cứng của chân bằng φ0L=5,76 mm. Cộng với phần uốn của dầm, tổng là 15,5904 mm, cao hơn trường hợp ngàm lý tưởng khoảng 58,59%. Nếu điểm chân còn lún xuống 1 mm theo một điều kiện áp đặt riêng, chuyển vị tuyệt đối đầu mút là 16,5904 mm.
Ví dụ này cho thấy tăng chiều cao dầm để giảm phần uốn chưa chắc xử lý được phần chuyển vị đến từ liên kết hoặc nền. Không nên suy Kθ từ tên gọi “liên kết cứng”; cần cơ sở tính hoặc mô hình cấu tạo phù hợp. Nếu góc quay lớn làm cánh tay đòn tải thay đổi đáng kể, phép cộng tuyến tính vừa dùng phải được xem lại.
Những ảnh hưởng công thức đang bỏ qua
Mô hình Euler–Bernoulli bỏ biến dạng cắt, trong khi mô hình Timoshenko có tính thành phần này. Tài liệu COMSOL mô tả khác biệt ấy khi lựa chọn lý thuyết dầm. [3] Với dầm ngắn, tiết diện sâu hoặc vật liệu có độ cứng cắt thấp, cần đánh giá phần bị bỏ thay vì áp một ngưỡng hình học tùy ý.
Bài tính cũng chưa xét xoắn do lực không đi qua tâm cắt, mất ổn định bên, rung, mỏi và ứng suất cục bộ của liên kết. Một ứng suất uốn nhỏ hơn mức vật liệu giả định không có nghĩa chuyển vị đáp ứng yêu cầu sử dụng; ngược lại, độ võng nhỏ cũng không chứng minh mối nối chân đủ khả năng truyền mômen.
Cách trình bày để người sau kiểm được
Nên lưu sơ đồ tải có tọa độ, chiều dài tự do, trục uốn, E, I và điều kiện chân bên cạnh kết quả. Phân biệt rõ chuyển vị tại điểm tải, tại đầu mút và chuyển vị tương đối so với chân. Khi bổ sung tải hay thay liên kết, cập nhật đúng mô hình trước khi cộng kết quả; đó là điều kiện để một công thức ngắn trở thành phép tính có thể kiểm tra và sử dụng đúng phạm vi.
Nguồn tham khảo
[1] Mechanics and Materials I: Beam Deflection, bài giảng ngày 27/11/2006 — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Beam Displacements — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] The Beam Interface — Structural Mechanics Module User’s Guide — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


