Cố kết một chiều: tính độ lún từ quan hệ e–logσ

1. Cần biết cả trạng thái hiện tại và lịch sử của đất
Hai lớp sét có cùng chiều dày và cùng ứng suất hữu hiệu ban đầu vẫn có thể lún khác nhau dưới một đợt gia tải. Điểm khác biệt quan trọng là vị trí trạng thái ban đầu so với đường nén và ứng suất tiền cố kết. Nếu toàn bộ khoảng tải còn trong nhánh tái nén, độ thay đổi hệ số rỗng thường nhỏ hơn khi tải vượt sang nhánh nén nguyên sinh.

NPTEL mô tả quan hệ giữa tải, dỡ tải, tải lại và tỷ số quá cố kết OCR; trong mô hình lịch sử tải cơ học đơn giản, ứng suất tiền cố kết liên quan đến ứng suất hữu hiệu lớn nhất từng trải qua.[1] Khi diễn giải số liệu thực, cần thận trọng hơn: tài liệu MIT trình bày cả các cơ chế như khô hóa, già hóa và liên kết giữa các hạt có thể tạo biểu hiện tiền cố kết.[3] Do đó một giá trị suy từ thí nghiệm không tự động chứng minh một lớp đất phủ lịch sử có chiều dày xác định.

2. Phạm vi bài toán và định nghĩa tham số
Bài này xét một lớp đất bão hòa chịu nén một chiều, không có biến dạng ngang, diện tích tiết diện và thể tích hạt rắn không đổi. H_0 là chiều dày đầu, e_0 là hệ số rỗng đầu, σ'_0 là ứng suất hữu hiệu đứng ban đầu và σ'_f là ứng suất hữu hiệu đứng sau khi kết thúc quá trình đang xét. Các ứng suất phải dương và cùng đơn vị. Bài chỉ xét tải tăng đơn điệu, σ'_f ≥ σ'_0; dỡ tải cần xác định nhánh đường cong khác.

Gọi σ'_p là ứng suất chuyển nhánh tiền cố kết, với σ'_p ≥ σ'_0 trong mô hình này. OCR = σ'_p/σ'_0. C_c là độ dốc dương của nhánh nén nguyên sinh trên đồ thị e–log10σ'; C_r là độ dốc dương của nhánh tái nén được chọn. Một số tài liệu dùng ký hiệu C_s cho đường nở hoặc tái nén, nhưng cần đọc định nghĩa của số liệu trước khi coi chúng bằng nhau.

Ứng suất hữu hiệu cuối phải được xác định từ tải tổng và áp lực nước cuối. Chỉ lấy σ'_f = σ'_0 + Δσ khi thay đổi áp lực nước cuối so với trạng thái đầu bằng không tại vị trí đang xét. Nếu mực nước hoặc dòng thấm thay đổi, cần tính lại hai trạng thái; không gán toàn bộ tải mặt đất thành ứng suất hữu hiệu ngay lập tức.

3. Từ hệ số rỗng đến độ lún
Với cùng diện tích và lượng hạt rắn, H/(1+e) là đại lượng không đổi. Từ đó:

Mã:
S = H_0 - H_f = H_0(e_0 - e_f)/(1 + e_0)

UWE trình bày quan hệ nén một chiều giữa biến dạng thể tích, chiều dày và hệ số rỗng, cùng các nhánh thẳng gần đúng trên đồ thị bán logarit.[2] Có thể dựng công thức lún bằng cách cộng độ giảm e trên từng đoạn tải, thay vì học thuộc nhiều biểu thức không rõ điều kiện.

Nếu σ'_0 ≤ σ'_f ≤ σ'_p:

Mã:
S = H_0 C_r/(1+e_0) × log10(σ'_f/σ'_0)

Nếu σ'_0 < σ'_p < σ'_f:

Mã:
S = H_0/(1+e_0) × {
    C_r log10(σ'_p/σ'_0)
  + C_c log10(σ'_f/σ'_p)}

Nếu đất bắt đầu trên nhánh nén nguyên sinh, σ'_p = σ'_0, số hạng tái nén bằng không. Trường hợp σ'_f = σ'_p cũng nối liên tục giữa hai biểu thức. Các tỷ số bên trong logarit không có đơn vị; lấy log của một con số kPa đơn lẻ rồi thay đơn vị sang Pa sẽ làm sai cách diễn giải hệ số chặn.

4. Ví dụ vượt qua ứng suất tiền cố kết
Giả định một lớp đất được đại diện bằng H_0 = 6 m, e_0 = 0,90, σ'_0 = 100 kPa, σ'_p = 150 kPa và σ'_f = 220 kPa. Các chỉ số giả định là C_c = 0,28 và C_r = 0,05. Đây là mô hình một lớp với ứng suất đại diện không đổi theo chiều sâu để minh họa phép tính; không phải kết quả khảo sát của một nhà máy.

OCR ban đầu bằng 1,5. Vì ứng suất cuối vượt 150 kPa, phải chia khoảng tải. Phần lún tái nén từ 100 lên 150 kPa bằng 27,8039 mm. Phần nén nguyên sinh từ 150 lên 220 kPa bằng 147,0720 mm. Tổng lún S = 174,8759 mm, tương ứng biến dạng đứng trung bình 2,9146%.

Độ giảm e là 0,05537736, nên e_f = 0,84462264 và H_f = 5,82512412 m. Kiểm tra H_f/(1+e_f) vẫn bằng H_0/(1+e_0) = 3,15789474 m giúp phát hiện lỗi mẫu số. Giá trị 174,9 mm chưa nói lên công trình được phép lún bao nhiêu; đánh giá đó cần yêu cầu vận hành, chênh lún, kết cấu và hồ sơ địa kỹ thuật của dự án.

Nếu dùng C_c cho toàn khoảng 100–220 kPa, kết quả thành 302,7737 mm. Nếu dùng C_r cho toàn khoảng, kết quả chỉ 54,0667 mm. Hai phép thay thế đều bỏ mất vị trí chuyển nhánh. Chúng minh họa lỗi mô hình trong bộ số này, không tạo thành một quy tắc lấy trung bình hay một khoảng tin cậy thống kê.

5. Độ nhạy đối với ứng suất tiền cố kết
Giữ nguyên H_0, e_0, σ'_0, σ'_f và các chỉ số, rồi giả định σ'_p = 120 kPa, ta được S = 245,2631 mm. Với σ'_p = 180 kPa, S = 117,3653 mm. Khi σ'_p đạt hoặc vượt 220 kPa, toàn bộ khoảng tải còn trên nhánh tái nén và S = 54,0667 mm. Vì vậy bất định của điểm chuyển nhánh có thể ảnh hưởng đáng kể tới dự báo lún.

Khảo sát này thay một tham số tại một thời điểm. Trong số liệu thực, e_0, chỉ số nén và σ'_p có thể liên hệ với nhau; không nên tự ghép từng giá trị thuận lợi từ các mẫu khác nhau. Đường cong thí nghiệm cần đi kèm chất lượng mẫu, lịch tải, thời điểm đọc biến dạng và cơ sở chọn ứng suất đại diện.

6. Cộng hai cấp tải phải giữ nhất quán trạng thái
Xét cùng ví dụ nhưng gia tải qua 140 kPa rồi mới tới 220 kPa, mỗi cấp được xét ở trạng thái cuối của nó. Cấp đầu chưa vượt σ'_p, nên lún 23,0728 mm. Sau cấp này, e_1 = 0,89269360 và H_1 = 5,97692715 m. Cấp sau gồm tái nén 140–150 kPa và nén nguyên sinh 150–220 kPa, cho lún thêm 151,8030 mm.

Tổng hai cấp vẫn bằng 174,8759 mm. Có thể dùng H_1/(1+e_1) cho cấp hai hoặc dùng tỷ số H_0/(1+e_0), vì hai tỷ số bằng nhau trong giả thiết đang xét. Không thay riêng chiều dày mới nhưng giữ nguyên hệ số rỗng cũ. Cũng không dùng lại lún 100–220 kPa như phần lún tăng thêm sau cấp đầu, vì như vậy sẽ tính trùng đoạn 100–140 kPa.

Sự độc lập với cách chia cấp trong ví dụ chỉ nói về trạng thái cuối của cùng đường tải đã giả định. Nó không dự báo lịch lún theo ngày và không bao gồm ảnh hưởng già hóa hoặc thay đổi cấu trúc đất trong thời gian chờ giữa các cấp.

7. Cơ số logarit và hệ số nén thể tích
C_c trong bài gắn với log10. Nếu chuyển cùng đường cong sang logarit tự nhiên, hệ số mới phải là C_ln = C_c/ln(10) = 0,12160245. Giữ nguyên C_c và C_r nhưng đổi hàm log10 thành ln sẽ nhân kết quả lún với ln(10), làm ví dụ thành 402,6666 mm. Cần kiểm tên hàm trong bảng tính hoặc phần mềm vì nhiều ngôn ngữ dùng log để chỉ logarit tự nhiên.

Hệ số nén thể tích m_v = Δe/[(1+e)Δσ'] là cách biểu diễn khác trên một khoảng ứng suất đã chọn. UWE lưu ý độ cứng và độ nén này phụ thuộc trạng thái cùng khoảng tải.[2] Vì đường e–logσ' không thẳng trên trục ứng suất tuyến tính, không suy rằng một m_v đo ở khoảng thấp có thể dùng nguyên cho mọi cấp cao hơn. Nếu chia lớp để cộng lún, mỗi lớp cần ứng suất đầu, ứng suất tăng và tham số phù hợp của chính nó.

8. Điều cần ghi trong kết quả
Báo cáo nên nêu mô hình một chiều, phạm vi lớp đất, cơ sở σ'_0 và σ'_f, nhánh nén được dùng, các tham số thí nghiệm và mức nhạy với σ'_p. Tải cục bộ có phân bố ứng suất thay đổi theo chiều sâu cần chia lớp hoặc tích phân phù hợp; không mặc nhiên dùng áp lực tại đáy móng cho toàn bộ tầng đất.

Độ lún cuối trong bài chưa bao gồm lún thứ cấp và chưa trả lời thời gian đạt một tỷ lệ lún. Cần một phân tích tốc độ cố kết riêng với chiều dài đường thoát nước và hệ số c_v. Việc tách hai câu hỏi giúp tránh diễn giải một giá trị lún cuối thành chuyển vị xảy ra ngay khi vừa đặt thiết bị.

Nguồn tham khảo
[1] Consolidation — Normally and Over-Consolidated Soils — NPTEL — IIT Guwahati. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Compression and swelling — One-dimensional compression and swelling — University of the West of England — GeotechniCAL, John Atkinson. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] 1-D Consolidation: Magnitude of Final Settlement — Soil Behavior 1.322 — MIT OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top