Chuyển vị đầu thanh được tích lũy qua từng đoạn
Một thanh nối hoặc chi tiết chịu lực có thể gồm nhiều đoạn khác đường kính, chiều dày và vật liệu. Đoạn chịu ứng suất lớn nhất chưa chắc đóng góp nhiều nhất vào chuyển vị ở đầu thanh. Muốn kiểm tra độ dịch chuyển tại một điểm lắp ráp, cần theo dõi cả chiều dài, tiết diện, môđun đàn hồi và lực dọc trên đường truyền lực.
Bài sử dụng mô hình thanh thẳng chịu tải đúng tâm, biến dạng nhỏ, vật liệu đàn hồi tuyến tính và các mối nối truyền lực không trượt. Các kích thước và tải đều là dữ liệu giả định để giải thích phương pháp; ví dụ không chọn cấu tạo liên kết hay xác nhận khả năng chịu lực của một thiết bị thực.
Từ biến dạng đơn vị đến độ giãn
Trong bài giảng MIT, biến dạng dọc được biểu diễn bằng ε = du/dx, còn vật liệu đàn hồi tuyến tính có σ = Eε. Kết hợp với ứng suất trung bình σ = N/A cho du/dx = N/(EA). [1] Trên một đoạn mà N, E và A không đổi, tích phân theo chiều dài cho δ = NL/(EA).
Chọn lực kéo N dương, lực nén N âm; độ dài tăng mang dấu dương. Đơn vị thuận tiện là N, mm, mm² và MPa, với 1 MPa = 1 N/mm². Khi ấy NL/(EA) cho mm. Nếu đưa E = 200 GPa vào một bảng đang dùng mm, phải đổi thành 200.000 MPa.
Với nhiều đoạn nối tiếp, δtổng = ΣNiLi/(EiAi). Tổng ở đây là tổng đại số, không phải tổng trị tuyệt đối. Nếu diện tích hoặc tải thay đổi liên tục, biểu thức tương ứng là tích phân N(x)/(E(x)A(x)) theo x; việc chia đoạn chỉ là cách tính chính xác cho các miền hằng hoặc xấp xỉ có kiểm soát.
Bộ dữ liệu thanh ba đoạn
Đặt các điểm nối theo thứ tự A–B–C–D, đầu A cố định theo phương dọc, D tự do nhận tải. Đoạn AB bằng thép giả định có L1 = 800 mm, A1 = 600 mm², E1 = 200.000 MPa. Đoạn BC cũng dùng E2 = 200.000 MPa nhưng L2 = 600 mm, A2 = 400 mm². Đoạn CD dùng vật liệu có E3 = 70.000 MPa, L3 = 400 mm, A3 = 800 mm².
Tổng chiều dài ban đầu bằng 1.800 mm. Không xét tự trọng, nhiệt độ, khe hở hoặc trượt tại B và C. Các môđun là giá trị đầu vào của bài tập, không thay cho chứng chỉ hoặc dữ liệu được chấp thuận của một mác vật liệu cụ thể.
Trước hết, chỉ đặt lực 40 kN tại D hướng từ A đến D. Phản lực ở A có độ lớn 40 kN theo chiều ngược lại. Mỗi mặt cắt nằm giữa A và D truyền cùng lực kéo 40 kN, dù ứng suất và biến dạng đơn vị khác nhau.
Tính riêng từng độ giãn
Đoạn AB có δ1 = 40.000×800/(200.000×600) = 0,266667 mm. Đoạn BC có δ2 = 40.000×600/(200.000×400) = 0,300000 mm. Đoạn CD có δ3 = 40.000×400/(70.000×800) = 0,285714 mm.
Tổng độ giãn là 0,852381 mm. Với uA = 0, các chuyển vị tích lũy lần lượt uB = 0,266667 mm, uC = 0,566667 mm và uD = 0,852381 mm. Độ giãn của BC bằng uC−uB; nó không bằng chuyển vị tuyệt đối uC.
Sự phân biệt này quan trọng khi so kết quả với phần mềm. Một nút có thể dịch chuyển nhiều do các phần nằm trước nó đã giãn, dù chính đoạn cuối rất cứng. Bảng kết quả nên ghi riêng chuyển vị nút và thay đổi chiều dài phần tử.
Độ mềm cho biết phần nên khảo sát trước
Đặt độ mềm ci = Li/(EiAi), có đơn vị mm/N. Ba giá trị lần lượt bằng 6,666667; 7,500000 và 7,142857 nhân 10 mũ −6 mm/N. Tổng c = 2,130952×10 mũ −5 mm/N, nên độ cứng tương đương k = 1/c ≈ 46.927,374 N/mm.
Quan hệ cộng độ giãn và nghịch đảo độ cứng phù hợp mô hình các lò xo nối tiếp trong bài giảng MIT. [2] Không được cộng trực tiếp ba độ cứng để thay cho chuỗi nối tiếp; phép cộng độ cứng trực tiếp thuộc một điều kiện tương thích khác.
Trong ví dụ này, BC chỉ dài một phần ba tổng chiều dài nhưng có đóng góp độ giãn lớn nhất. CD ngắn hơn nhiều vẫn đóng góp gần bằng BC vì E thấp hơn. Nhìn riêng diện tích 800 mm² để kết luận CD không đáng quan tâm sẽ bỏ sót ảnh hưởng vật liệu.
Tăng tiết diện có tác dụng theo tỷ phần độ mềm
Nếu tăng A2 từ 400 lên 800 mm², giữ mọi đầu vào khác, δ2 giảm còn 0,150000 mm. Tổng mới bằng 0,702381 mm, giảm 0,15 mm, khoảng 17,60% so với tổng ban đầu. Tổng không giảm 50% vì chỉ một đoạn được làm cứng hơn.
Nếu thay vật liệu CD bằng môđun 200.000 MPa và giữ nguyên hình học, δ3 giảm xuống 0,1 mm; tổng còn 0,666667 mm. Hai phương án tác động lên những thành phần khác nhau, nên so sánh cần kèm khối lượng, khả năng chế tạo và yêu cầu liên kết ngoài phạm vi phép tính này.
Roylance phân biệt độ cứng với độ bền và nhấn mạnh độ cứng của chi tiết còn phụ thuộc hình học. [3] Việc giảm chuyển vị theo phép tính không tự chứng minh tăng sức kháng tại chỗ nối hoặc tránh được một dạng hư hỏng khác.
Thêm lực tại nút làm nội lực đổi theo đoạn
Giữ lực 40 kN tại D, đồng thời đặt lực 60 kN tại B hướng về A. Tổng ngoại lực chưa kể phản lực bằng −20 kN, nên phản lực tại A bằng +20 kN theo chiều A đến D. Cân bằng riêng phần thanh phía phải mặt cắt cho NAB = −20 kN, NBC = NCD = +40 kN.
Độ biến dạng AB lúc này là −0,133333 mm, trong khi hai đoạn sau vẫn giãn 0,300000 và 0,285714 mm. Tổng bằng 0,452381 mm. Chuyển vị B âm, C dương 0,166667 mm và D dương 0,452381 mm. Có đoạn bị nén trong một hệ mà đầu cuối vẫn dịch chuyển ra xa A.
Nếu lấy trị tuyệt đối của mọi độ biến dạng rồi cộng, kết quả thành 0,719048 mm và sai cả cách diễn giải hình học. Nếu giữ một lực 40 kN cho toàn thanh, kết quả lại trở về 0,852381 mm, bỏ qua lực tại B. Bản đồ lực dọc cần được lập trước bảng biến dạng.
Vì sao một diện tích trung bình dễ gây sai
Xét một bài kiểm tra riêng đơn giản hơn: hai đoạn cùng E và cùng chiều dài L/2, diện tích A và 2A, cùng chịu N. Độ giãn đúng là NL/(2EA) + NL/(4EA) = 3NL/(4EA). Nếu dùng diện tích trung bình số học 1,5A, kết quả thành 2NL/(3EA), thấp hơn giá trị đúng 11,11%.
Lý do nằm ở nghịch đảo diện tích trong độ mềm. Diện tích tương đương của hai đoạn này là 4A/3 khi muốn giữ cùng độ giãn, không phải 1,5A. Khi E cũng thay đổi, việc gộp cần dựa trên tổng Li/(EiAi), không chỉ tổng thể tích chia tổng chiều dài.
Ranh giới của mô hình một chiều
Phép cộng độ giãn giả định lực truyền qua các nối và các chuyển vị tương thích như đã mô tả. Một đoạn có ren, vùng chuyển bậc gấp, khe hở hoặc tiếp xúc trượt có thể cần mô hình cục bộ bổ sung. Đoạn nén dài còn cần xét ổn định riêng; độ co nhỏ chưa bảo đảm thanh không mất ổn định.
Nếu cố định thêm đầu D, phản lực trở thành ẩn số và phải thỏa điều kiện uD−uA được áp đặt, thay vì giữ nguyên mọi nội lực của thanh một đầu tự do. Bản tính đáng tin cậy vì thế đi theo thứ tự xác định ràng buộc, cân bằng từng đoạn, quan hệ vật liệu, rồi kiểm tra tương thích bằng các chuyển vị đã cộng.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 8 — Uniaxial Loading — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 7 — Force-Deformation and Compatibility — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Introduction to Elasticity — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một thanh nối hoặc chi tiết chịu lực có thể gồm nhiều đoạn khác đường kính, chiều dày và vật liệu. Đoạn chịu ứng suất lớn nhất chưa chắc đóng góp nhiều nhất vào chuyển vị ở đầu thanh. Muốn kiểm tra độ dịch chuyển tại một điểm lắp ráp, cần theo dõi cả chiều dài, tiết diện, môđun đàn hồi và lực dọc trên đường truyền lực.
Bài sử dụng mô hình thanh thẳng chịu tải đúng tâm, biến dạng nhỏ, vật liệu đàn hồi tuyến tính và các mối nối truyền lực không trượt. Các kích thước và tải đều là dữ liệu giả định để giải thích phương pháp; ví dụ không chọn cấu tạo liên kết hay xác nhận khả năng chịu lực của một thiết bị thực.
Từ biến dạng đơn vị đến độ giãn
Trong bài giảng MIT, biến dạng dọc được biểu diễn bằng ε = du/dx, còn vật liệu đàn hồi tuyến tính có σ = Eε. Kết hợp với ứng suất trung bình σ = N/A cho du/dx = N/(EA). [1] Trên một đoạn mà N, E và A không đổi, tích phân theo chiều dài cho δ = NL/(EA).
Chọn lực kéo N dương, lực nén N âm; độ dài tăng mang dấu dương. Đơn vị thuận tiện là N, mm, mm² và MPa, với 1 MPa = 1 N/mm². Khi ấy NL/(EA) cho mm. Nếu đưa E = 200 GPa vào một bảng đang dùng mm, phải đổi thành 200.000 MPa.
Với nhiều đoạn nối tiếp, δtổng = ΣNiLi/(EiAi). Tổng ở đây là tổng đại số, không phải tổng trị tuyệt đối. Nếu diện tích hoặc tải thay đổi liên tục, biểu thức tương ứng là tích phân N(x)/(E(x)A(x)) theo x; việc chia đoạn chỉ là cách tính chính xác cho các miền hằng hoặc xấp xỉ có kiểm soát.
Bộ dữ liệu thanh ba đoạn
Đặt các điểm nối theo thứ tự A–B–C–D, đầu A cố định theo phương dọc, D tự do nhận tải. Đoạn AB bằng thép giả định có L1 = 800 mm, A1 = 600 mm², E1 = 200.000 MPa. Đoạn BC cũng dùng E2 = 200.000 MPa nhưng L2 = 600 mm, A2 = 400 mm². Đoạn CD dùng vật liệu có E3 = 70.000 MPa, L3 = 400 mm, A3 = 800 mm².
Tổng chiều dài ban đầu bằng 1.800 mm. Không xét tự trọng, nhiệt độ, khe hở hoặc trượt tại B và C. Các môđun là giá trị đầu vào của bài tập, không thay cho chứng chỉ hoặc dữ liệu được chấp thuận của một mác vật liệu cụ thể.
Trước hết, chỉ đặt lực 40 kN tại D hướng từ A đến D. Phản lực ở A có độ lớn 40 kN theo chiều ngược lại. Mỗi mặt cắt nằm giữa A và D truyền cùng lực kéo 40 kN, dù ứng suất và biến dạng đơn vị khác nhau.
Tính riêng từng độ giãn
Đoạn AB có δ1 = 40.000×800/(200.000×600) = 0,266667 mm. Đoạn BC có δ2 = 40.000×600/(200.000×400) = 0,300000 mm. Đoạn CD có δ3 = 40.000×400/(70.000×800) = 0,285714 mm.
Tổng độ giãn là 0,852381 mm. Với uA = 0, các chuyển vị tích lũy lần lượt uB = 0,266667 mm, uC = 0,566667 mm và uD = 0,852381 mm. Độ giãn của BC bằng uC−uB; nó không bằng chuyển vị tuyệt đối uC.
Sự phân biệt này quan trọng khi so kết quả với phần mềm. Một nút có thể dịch chuyển nhiều do các phần nằm trước nó đã giãn, dù chính đoạn cuối rất cứng. Bảng kết quả nên ghi riêng chuyển vị nút và thay đổi chiều dài phần tử.
Độ mềm cho biết phần nên khảo sát trước
Đặt độ mềm ci = Li/(EiAi), có đơn vị mm/N. Ba giá trị lần lượt bằng 6,666667; 7,500000 và 7,142857 nhân 10 mũ −6 mm/N. Tổng c = 2,130952×10 mũ −5 mm/N, nên độ cứng tương đương k = 1/c ≈ 46.927,374 N/mm.
Quan hệ cộng độ giãn và nghịch đảo độ cứng phù hợp mô hình các lò xo nối tiếp trong bài giảng MIT. [2] Không được cộng trực tiếp ba độ cứng để thay cho chuỗi nối tiếp; phép cộng độ cứng trực tiếp thuộc một điều kiện tương thích khác.
Trong ví dụ này, BC chỉ dài một phần ba tổng chiều dài nhưng có đóng góp độ giãn lớn nhất. CD ngắn hơn nhiều vẫn đóng góp gần bằng BC vì E thấp hơn. Nhìn riêng diện tích 800 mm² để kết luận CD không đáng quan tâm sẽ bỏ sót ảnh hưởng vật liệu.
Tăng tiết diện có tác dụng theo tỷ phần độ mềm
Nếu tăng A2 từ 400 lên 800 mm², giữ mọi đầu vào khác, δ2 giảm còn 0,150000 mm. Tổng mới bằng 0,702381 mm, giảm 0,15 mm, khoảng 17,60% so với tổng ban đầu. Tổng không giảm 50% vì chỉ một đoạn được làm cứng hơn.
Nếu thay vật liệu CD bằng môđun 200.000 MPa và giữ nguyên hình học, δ3 giảm xuống 0,1 mm; tổng còn 0,666667 mm. Hai phương án tác động lên những thành phần khác nhau, nên so sánh cần kèm khối lượng, khả năng chế tạo và yêu cầu liên kết ngoài phạm vi phép tính này.
Roylance phân biệt độ cứng với độ bền và nhấn mạnh độ cứng của chi tiết còn phụ thuộc hình học. [3] Việc giảm chuyển vị theo phép tính không tự chứng minh tăng sức kháng tại chỗ nối hoặc tránh được một dạng hư hỏng khác.
Thêm lực tại nút làm nội lực đổi theo đoạn
Giữ lực 40 kN tại D, đồng thời đặt lực 60 kN tại B hướng về A. Tổng ngoại lực chưa kể phản lực bằng −20 kN, nên phản lực tại A bằng +20 kN theo chiều A đến D. Cân bằng riêng phần thanh phía phải mặt cắt cho NAB = −20 kN, NBC = NCD = +40 kN.
Độ biến dạng AB lúc này là −0,133333 mm, trong khi hai đoạn sau vẫn giãn 0,300000 và 0,285714 mm. Tổng bằng 0,452381 mm. Chuyển vị B âm, C dương 0,166667 mm và D dương 0,452381 mm. Có đoạn bị nén trong một hệ mà đầu cuối vẫn dịch chuyển ra xa A.
Nếu lấy trị tuyệt đối của mọi độ biến dạng rồi cộng, kết quả thành 0,719048 mm và sai cả cách diễn giải hình học. Nếu giữ một lực 40 kN cho toàn thanh, kết quả lại trở về 0,852381 mm, bỏ qua lực tại B. Bản đồ lực dọc cần được lập trước bảng biến dạng.
Vì sao một diện tích trung bình dễ gây sai
Xét một bài kiểm tra riêng đơn giản hơn: hai đoạn cùng E và cùng chiều dài L/2, diện tích A và 2A, cùng chịu N. Độ giãn đúng là NL/(2EA) + NL/(4EA) = 3NL/(4EA). Nếu dùng diện tích trung bình số học 1,5A, kết quả thành 2NL/(3EA), thấp hơn giá trị đúng 11,11%.
Lý do nằm ở nghịch đảo diện tích trong độ mềm. Diện tích tương đương của hai đoạn này là 4A/3 khi muốn giữ cùng độ giãn, không phải 1,5A. Khi E cũng thay đổi, việc gộp cần dựa trên tổng Li/(EiAi), không chỉ tổng thể tích chia tổng chiều dài.
Ranh giới của mô hình một chiều
Phép cộng độ giãn giả định lực truyền qua các nối và các chuyển vị tương thích như đã mô tả. Một đoạn có ren, vùng chuyển bậc gấp, khe hở hoặc tiếp xúc trượt có thể cần mô hình cục bộ bổ sung. Đoạn nén dài còn cần xét ổn định riêng; độ co nhỏ chưa bảo đảm thanh không mất ổn định.
Nếu cố định thêm đầu D, phản lực trở thành ẩn số và phải thỏa điều kiện uD−uA được áp đặt, thay vì giữ nguyên mọi nội lực của thanh một đầu tự do. Bản tính đáng tin cậy vì thế đi theo thứ tự xác định ràng buộc, cân bằng từng đoạn, quan hệ vật liệu, rồi kiểm tra tương thích bằng các chuyển vị đã cộng.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 8 — Uniaxial Loading — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 7 — Force-Deformation and Compatibility — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Introduction to Elasticity — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


