Bản đế cột: cân bằng áp lực dưới tải lệch tâm

1. Vì sao lực nén tổng vẫn có thể kéo neo
Một chân cột chịu lực dọc nén không đồng nghĩa toàn bộ bản đế ép xuống nền. Mômen có thể làm một mép nâng lên, kéo neo ở phía đó, trong khi mép đối diện truyền lực nén lớn hơn lực dọc ban đầu. Cần tìm đồng thời vùng tiếp xúc, lực neo và vị trí hợp lực nén. Chọn trước một cánh tay đòn rồi chia mômen cho nó có thể bỏ qua điều kiện biến dạng.

Bài này xây dựng mô hình minh họa một phương: bản tuyệt đối cứng, lớp đỡ là các lò xo nén độc lập và một hàng neo đàn hồi chỉ chịu kéo. Ý tưởng tiếp xúc nén và neo truyền kéo cũng xuất hiện trong mô tả thành phần liên kết của IDEA StatiCa.[1] Các hệ số dưới đây là giả định phục vụ tính toán, không phải giá trị dùng trực tiếp cho một loại vữa hoặc bê tông.

2. Hình học và quy luật biến dạng
Bản có chiều dài B theo x, bề rộng w vuông góc x; gốc ở giữa bản. Lấy chuyển vị d hướng xuống là dương. Mômen M dương làm mép x = B/2 hạ xuống. N là lực nén xuống tại gốc; hàng neo phía trái ở x = -f, có tổng độ cứng kéo K_a. Chuyển vị bản được viết d(x) = d_0 + θx, với θ là độ dốc nhỏ.

Mã:
q(x) = k_c max(d(x), 0)
T = K_a max(-d(-f), 0)

q là áp lực N/mm²; k_c có đơn vị N/mm³; K_a có đơn vị N/mm. Không đồng nhất k_c với môđun đàn hồi E của bê tông. k_c biểu diễn quan hệ áp lực–chuyển vị đã giản lược, phụ thuộc cách mô hình hóa lớp đỡ. Hàng neo được gộp chỉ khi các neo tại đó có cùng chuyển vị; tổng K_a bằng tổng độ cứng các neo song song.

3. Nhánh lời giải có một vùng nén và một hàng neo kéo
Gọi c là chiều dài tiếp xúc tính từ mép phải vào trong. Điểm không chuyển vị nằm tại x_0 = B/2 - c. Với θ > 0, trên vùng nén d(x) = θ(x-x_0). Áp lực tăng tuyến tính từ 0 đến q_max = k_c θc. Tích phân tam giác cho:

Mã:
C = w k_c θ c²/2
x_C = B/2 - c/3
T = K_a θ(B/2 + f - c)

C là lực đỡ hướng lên; T là lực neo kéo bản xuống. Điều kiện của nhánh này gồm 0 < c < B và c < B/2 + f. Điều kiện thứ hai bảo đảm hàng neo đang nằm trong miền nâng lên. Cân bằng lực đứng và mômen quanh gốc cho:

Mã:
C - T = N
C x_C + T f = M

Dấu cộng trong phương trình mômen có ý nghĩa vật lý: lực nén phía phải và lực kéo xuống phía trái cùng chống lại mômen ngoài. Đây là mô hình đàn hồi tương thích với lớp đỡ đã chọn. Các phương pháp thiết kế khác có thể dùng khối áp lực khác; Hilti trình bày sự khác nhau giữa các giả thiết bản cứng, phân bố áp lực và mô hình bản mềm.[2]

4. Tìm chiều dài tiếp xúc trước, chuyển vị sau
Với N > 0, đặt e = M/N. Khử θ khỏi hai phương trình cân bằng thu được phương trình một ẩn:

Mã:
(w k_c c²/2)(B/2 - c/3 - e)
 + K_a(B/2 + f - c)(f + e) = 0

θ = N/[w k_c c²/2 - K_a(B/2 + f - c)]

Có thể tìm nghiệm c bằng chia đôi khoảng sau khi xác định nhánh tiếp xúc phù hợp. Không chọn bất kỳ nghiệm đại số nào của phương trình: phải kiểm tra c trong khoảng hình học, θ đúng dấu, T ≥ 0 và áp lực không âm trên vùng tiếp xúc. Mẫu số âm trong biểu thức θ, khi N dương, cho thấy nghiệm không thuộc nhánh đang xét.

5. Ví dụ giả định có thể kiểm tra bằng tay
Chọn B = 600 mm, w = 400 mm, f = 250 mm, k_c = 10 N/mm³ và K_a = 200.000 N/mm. Hàng neo gồm hai neo giống nhau, mỗi neo 100.000 N/mm. Tải tại tâm bản là N = 260 kN, M = 97 kN·m. Độ lệch tâm e = 373,077 mm, vượt nửa chiều dài bản 300 mm. Chỉ có áp lực nén bên dưới bản không thể tạo hợp lực ngoài phạm vi bản; neo phải tham gia cân bằng.

Giải phương trình trên được c = 300 mm. Khi đó x_0 = 0, x_C = 200 mm và θ = 0,002. Kết quả:

Mã:
q_max = 10 × 0,002 × 300 = 6 N/mm²
C = 400 × 10 × 0,002 × 300²/2 = 360.000 N
T = 200.000 × 0,002 × 250 = 100.000 N

Kiểm tra lực: 360 - 100 = 260 kN. Kiểm tra mômen: 360 × 0,2 + 100 × 0,25 = 97 kN·m. Mỗi neo nhận 50 kN. Mép phải hạ 0,6 mm; tại hàng neo phía trái, bản nâng 0,5 mm. Những chuyển vị này đồng thời tái tạo đúng lực qua các lò xo, nên lời giải thỏa cả cân bằng lẫn tương thích.

6. Tăng độ cứng neo làm thay đổi điều gì
Giữ nguyên tải, hình học và k_c, nhưng giảm K_a một nửa xuống 100.000 N/mm. Giải lại được c = 246,674 mm, θ = 0,00284578, T = 86,320 kN và q_max = 7,020 MPa. Neo mềm hơn nhận ít lực hơn trong ví dụ này, nhưng bản quay nhiều hơn và áp lực nén cực đại tăng. Chỉ nhìn lực neo sẽ bỏ sót tác động lên vùng đỡ.

Nếu tăng K_a gấp đôi giá trị ban đầu, c = 355,586 mm, θ = 0,00148472, T = 115,460 kN và q_max = 5,279 MPa. Neo cứng hơn làm vùng tiếp xúc dài hơn, giảm độ quay nhưng tăng lực kéo neo. Đây là kết quả của cùng mô hình, không phải quy luật rằng tăng đường kính luôn có lợi cho mọi thành phần. Khi thay kích thước neo, cần cập nhật cả sức kháng và độ cứng.

Một kiểm tra khác là nhân đồng thời N và M với 0,5. Tỷ số e giữ nguyên, nên c vẫn 300 mm; θ, C, T và q_max đều giảm một nửa. Tính chất tỷ lệ này chỉ còn đúng khi các lò xo đàn hồi, trạng thái tiếp xúc không đổi và không có khe hoặc lực siết ban đầu làm thay đổi mốc biến dạng.

7. Từ mô hình áp lực đến đánh giá liên kết
Giá trị 6 MPa là ứng suất yêu cầu tính được, chưa phải kết luận nền bê tông đạt. Tương tự, 50 kN mỗi neo chưa xác nhận khả năng chịu kéo của hệ neo–bê tông. Hướng dẫn SCI P398 tách vùng truyền nén qua tiếp xúc với vùng truyền kéo qua neo, đồng thời xét các thành phần bản, neo và cột.[3] Phép tính áp lực phải nối tiếp với đánh giá từng thành phần theo tài liệu thiết kế áp dụng.

Mô hình hiện tại bỏ qua uốn cục bộ bản, lỗ rỗng dưới lớp vữa, phi tuyến vật liệu và mômen hai phương. Nếu bản mềm, mặt chuyển vị không còn phẳng và một giá trị θ không mô tả hết ứng xử. Nếu có lực siết ban đầu hoặc khe dưới đai ốc, quy luật lực neo cũng đổi. Khi lập bảng tính, nên lưu các giá trị C-N-T và Cx_C+Tf-M cùng đơn vị, rồi kiểm tra lại biến dạng ở hai biên tiếp xúc. Cách trình bày này giúp phát hiện sai dấu, sai đơn vị và chọn nhầm nhánh trước khi đánh giá sức kháng.

Nguồn tham khảo
[1] IDEA StatiCa Connection – Structural design of steel connections — IDEA StatiCa. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Base Plate Design Methods — Hilti — Alexis Clark, P.E.. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] SCI P398 — Joints in Steel Construction: Moment-Resisting Joints to Eurocode 3 — The Steel Construction Institute và BCSA, 2013. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top