Vỏ cầu chịu áp suất: vì sao ứng suất màng khác bình trụ

Hình dạng quyết định cách áp suất đi vào lực màng
Một vỏ cầu và một vỏ trụ có thể cùng áp suất, cùng bán kính và cùng chiều dày nhưng không có cùng ứng suất theo mọi hướng. Khác biệt đến từ hình học và cân bằng lực, trước khi xét vật liệu. Hiểu điều này giúp người đọc tránh chuyển công thức pD/(2t) của ứng suất vòng trụ sang một bình cầu chỉ vì cả hai đều chứa lưu chất có áp.

Bài xét vỏ cầu kín lý tưởng, chiều dày đều, chịu áp suất chênh đồng đều, biến dạng nhỏ và chưa có tải tại chân đỡ hoặc vòi nối. Bỏ qua trọng lượng lưu chất trong phần suy công thức. Các giá trị dưới đây là ví dụ cơ học, không phải chiều dày thiết kế đã kể đến tiêu chuẩn, dung sai, mối hàn hoặc suy giảm trong sử dụng.

Cắt nửa cầu để nhìn lực tổng
Gọi r là bán kính trong, t là chiều dày và p là áp suất chênh trong–ngoài. Khi cắt qua tâm, hợp lực áp suất tác dụng theo phương vuông góc mặt cắt bằng pπr². Không lấy p nhân diện tích mặt cong 2πr²: các lực trên mặt cong có hướng khác nhau, nên phải lấy tổng thành phần theo phương đang cân bằng.

Với mô hình thành mỏng, diện tích kim loại vòng cắt xấp xỉ 2πrt. Ứng suất màng σ_m cân bằng hợp lực trên nửa cầu, cho 2πrtσ_m=pπr², hay:

σ_m=pr/(2t)=pD/(4t).

Ở đây D=2r là đường kính trong. p và σ_m dùng cùng đơn vị; r và t dùng cùng đơn vị chiều dài. Bài giảng TU/e trình bày cân bằng nửa cầu và cả dạng giữ bán kính trung bình của vòng cắt. [1] Công thức ngắn chỉ có ý nghĩa sau khi đã xác định mặt cắt và các diện tích tương ứng.

Tính đối xứng tạo hai ứng suất tiếp tuyến bằng nhau
Do hình cầu hoàn chỉnh đối xứng theo mọi hướng qua tâm, hai phương tiếp tuyến vuông góc bất kỳ tại một điểm có cùng ứng suất màng. Ta có thể ký hiệu σ_θ=σ_φ=σ_m. Điều đó khác trụ kín: ứng suất vòng xấp xỉ pr/t, còn ứng suất dọc xấp xỉ pr/(2t).

University of Nebraska–Lincoln nhấn mạnh tính bằng nhau của ứng suất theo mọi phương tiếp tuyến của vỏ cầu và phân biệt nó với trạng thái của trụ. [2] Trong mô hình màng, phương hướng kính được bỏ qua so với hai phương tiếp tuyến. Trên bề mặt thật, ứng suất hướng kính phải cân bằng áp suất; vì thế ứng suất phẳng là một xấp xỉ, không phải khẳng định mọi điểm vật liệu chỉ chịu đúng hai ứng suất.

Hai ứng suất tiếp tuyến bằng nhau cũng không có nghĩa trạng thái ba chiều là thủy tĩnh. Nếu bộ ứng suất chính được xấp xỉ bằng (σ_m,σ_m,0), vẫn tồn tại chênh lệch giữa phương tiếp tuyến và phương hướng kính. Ứng suất tiếp cực đại bằng σ_m/2 trên một mặt nghiêng thích hợp; không thể kết luận “không có trượt” chỉ vì không thấy ứng suất tiếp trong hệ trục tiếp tuyến đã chọn.

Ví dụ giả định bán kính 0,8 m
Chọn r=0,800 m, t=0,008 m và p=2,40 MPa. Tỷ số t/r=0,010, được giữ như thông tin về hình học của mô hình, không coi là một tiêu chí chấp nhận chung. Hợp lực áp suất trên nửa cầu là 2,40×10⁶×π×0,8²≈4.825.486,32 N.

Diện tích vòng cắt xấp xỉ 2π×0,8×0,008≈0,040212386 m². Chia lực cho diện tích cho σ_m=120 MPa. Vì vậy trạng thái màng có hai ứng suất tiếp tuyến đều 120 MPa và ứng suất tiếp cực đại ba chiều trong xấp xỉ bằng 60 MPa.

Một trụ kín cùng r, t và p có ứng suất vòng 240 MPa và ứng suất dọc 120 MPa. So sánh này chỉ áp dụng vùng thành đều theo mô hình đã nêu. Nó không xác nhận toàn bộ bình cầu nhẹ hơn, rẻ hơn hoặc dễ chế tạo hơn một bình trụ hoàn chỉnh có cùng nhiệm vụ công nghệ.

Giữ diện tích vòng chính xác không tự thành nghiệm vỏ dày
Diện tích kim loại thật trên mặt phẳng cắt qua tâm là A_ring=π[(r+t)²−r²]=2πt(r+t/2). Cân bằng tổng lực vì vậy cho ứng suất trung bình có trọng số diện tích trên vòng cắt:

σ_avg=pr²/(2rt+t²).

Với ví dụ, σ_avg≈119,402985 MPa, thấp hơn 120 MPa khoảng 0,597015 MPa. Kết quả sửa diện tích là một giá trị trung bình của lực trên tiết diện. Nó không cung cấp phân bố ứng suất theo bán kính và không xác định ứng suất lớn nhất ở mặt trong của một vỏ dày.

Nếu cần mô hình đàn hồi vỏ dày, phải giải phân bố hướng kính và tiếp tuyến thỏa cả hai điều kiện biên áp suất. Việc thay 2πrt bằng một diện tích chính xác hơn chỉ sửa một phần xấp xỉ hình học; nó không tự sửa giả thiết ứng suất đều. Cần gọi đúng mức độ mô hình để không tạo cảm giác chính xác quá mức từ nhiều chữ số thập phân.

Biến dạng bán kính cần hiệu ứng Poisson hai trục
Giả định thêm môđun đàn hồi E=200.000 MPa và hệ số Poisson ν=0,30, được chọn cho bài tập chứ không gán cho một mác thép cụ thể ở mọi nhiệt độ. Trong ứng suất phẳng đàn hồi đẳng hướng, ε_θ=(σ_θ−νσ_φ)/E. Vì hai ứng suất bằng nhau, ε_θ=ε_φ=(1−ν)σ_m/E. Quan hệ hai trục và phân biệt ứng suất phẳng với biến dạng phẳng được trình bày trong tài liệu MIT. [3]

Thay số cho ε=0,000420. Độ tăng bán kính theo mô hình nhỏ là Δr=rε=0,000336 m, tức 0,336 mm. Nếu chỉ dùng ε=σ_m/E như kéo một trục, ta được Δr=0,480 mm, cao hơn 42,857% so với kết quả có tương tác Poisson trong ví dụ.

Thể tích chứa ban đầu V=4πr³/3≈2,144661 m³. Ở bậc một, ΔV/V≈3ε=0,001260, nên ΔV≈0,002702272 m³, tương đương 2,702272 lít. Nếu chỉ thay bán kính mới vào hình học cầu chính xác, ΔV=V[(1+ε)³−1]≈2,703407 lít. Sự gần nhau cho thấy phần phi tuyến hình học thể tích nhỏ ở mức biến dạng đã chọn; nó không kiểm chứng các giả thiết vật liệu khác.

Tăng kích thước cần nói rõ chiều dày có tăng cùng không
Nếu tăng r từ 0,8 lên 1,6 m nhưng vẫn t=8 mm và p=2,4 MPa, ứng suất màng tăng từ 120 lên 240 MPa. Biến dạng tiếp tuyến tăng gấp đôi, còn Δr tăng bốn lần lên 1,344 mm vì bán kính cũng tăng gấp đôi. Một bình có bán kính lớn hơn không thể giữ nguyên kết quả ứng suất chỉ vì áp suất không đổi.

Nếu mọi kích thước cùng nhân hai, gồm t từ 8 lên 16 mm, tỷ số r/t giữ nguyên nên ứng suất màng vẫn 120 MPa. Biến dạng tương đối không đổi, độ tăng bán kính gấp đôi, còn thể tích chứa và thể tích vật liệu đều tăng tám lần theo hình học đồng dạng.

Với khối lượng riêng vật liệu giả định 7.850 kg/m³, khối lượng vỏ theo diện tích mặt trong nhân chiều dày là m_s≈4πr²tρ_s≈505,067568 kg. Thể tích lớp cầu chính xác cho khoảng 510,135079 kg. Sai khác khoảng 1,0033% là do bỏ các số hạng theo t² và t³ trong tính thể tích vật liệu, không phải khối lượng của chân đỡ hay vòi nối.

Độ nhạy chiều dày và giới hạn sử dụng
Ở cùng r và p, giảm đều t 10% còn 7,2 mm làm σ_m tăng lên 133,333333 MPa, tức tăng 11,1111%. Với E và ν như cũ, Δr tăng lên 0,373333 mm. Quan hệ nghịch đảo chiều dày làm phần trăm tăng ứng suất khác phần trăm mất chiều dày. Ví dụ này chỉ nói giảm đều; một hốc mỏng cục bộ cần mô hình khác.

Mô hình vỏ cầu hoàn hảo không chứa ứng suất cục bộ ở chân đỡ, miệng nối, mép cửa người chui, sai lệch hình dáng hay nhiệt độ không đều. Với áp suất ngoài lớn hơn trong, kiểm mất ổn định vỏ không được thay bằng đổi dấu p trong công thức kéo màng. Khi dùng kết quả sơ bộ, giữ rõ bán kính trong, chiều dày thực, trạng thái tải và mức xấp xỉ; sau đó mới chuyển sang mô hình và tiêu chí phù hợp cho từng vùng của thiết bị.

Nguồn tham khảo
[1] Mechanics 4RA00 — 11. Thin-walled cylinders and spheres loaded with internal pressure. Buckling of struts and columns — Eindhoven University of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Pressure vessels — EM325 — Mehrdad Negahban — University of Nebraska–Lincoln. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Pressure Vessels — August 23, 2001 — David Roylance — Massachusetts Institute of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top