Thêm tải trên cao: thay đổi KG và dự trữ ổn định ban đầu

Tải cao làm đổi cả trọng tâm và trạng thái ngập
Một module đặt cao trên boong làm tăng mômen khối lượng theo phương đứng. Nếu đó là hàng mới đưa lên, nó còn làm phương tiện chìm thêm và thay đổi các thông số thủy tĩnh. Bởi vậy, chỉ tính KG mới rồi trừ khỏi KM cũ có thể bỏ sót một phần đáng kể thay đổi ổn định ban đầu.

Bài này so sánh hai thao tác khác nhau: thêm khối lượng từ ngoài lên và nâng một khối lượng đã có. Ví dụ dùng sà lan hình hộp để tự tính được KM theo mớn, qua đó nhìn rõ từng thành phần. Toàn bộ số liệu giả định, không phải một trạng thái được phê duyệt cho vận chuyển ngoài khơi.

KG mới khi đưa thêm tải
Gọi M₀ là khối lượng toàn hệ ban đầu, t; KG₀ là cao độ trọng tâm trên đáy tham chiếu K, m; m là khối lượng thêm, t; z là cao độ tâm của tải thêm, m, đo từ cùng K. Khi chưa có tải bị tháo:

M₁=M₀+m
KG₁=(M₀KG₀+mz)/(M₀+m)

Có thể biến đổi thành ΔKG=m(z−KG₀)/(M₀+m). Nếu z lớn hơn KG₀, trọng tâm tăng; nếu z bằng KG₀, trọng tâm giữ nguyên dù tổng tấn tăng. Sổ tay Salvor’s Handbook của Hải quân Hoa Kỳ trình bày phép cộng hoặc trừ mômen khối lượng này, đồng thời phân biệt dịch chuyển tải có sẵn với thêm hoặc tháo tải. [1]

Công thức chỉ cần cùng đơn vị khối lượng và cùng mốc cao độ. Một cao độ “10 m trên boong” không thể cộng trực tiếp với KG “4 m trên đáy”. Phải cộng thêm cao độ boong tương ứng trước khi lập mômen.

KM là đại lượng của hình học phần ngập
Ở tư thế thẳng, GM=KM−KG. Với sà lan hộp dài L, rộng B, mớn T và đường nước hình chữ nhật, KB=T/2. Mômen diện tích đường nước quanh trục dọc là I=LB³/12, thể tích ngập V=LBT, nên BM=I/V=B²/(12T). Do đó:

KM(T)=T/2+B²/(12T)

Tài liệu đào tạo Trim, Stability and Stress II do CHED công bố nêu quan hệ BM=I/V và biểu thức KM của thân hộp. [2] Công thức ở đây giả định đáy phẳng, thành đứng và phần ngập còn trong cùng miền hình học; không dùng chiều rộng lớn nhất của một thân bất kỳ để thay cho hình học đường nước thực.

Đạo hàm dKM/dT=1/2−B²/(12T²) cho thấy KM không nhất thiết tăng khi tàu chìm thêm. Trong miền T nhỏ so với B, thành phần BM giảm theo 1/T có thể lớn hơn mức tăng KB. Đây là lý do cần cập nhật cả hai phía của GM.

Ví dụ thêm module 200 t ở cao độ 10 m
Giả định sà lan có L=50 m, B=14 m, ρ=1,025 t/m³; khối lượng ban đầu M₀=1.800 t và KG₀=4,00 m. Bỏ qua mặt thoáng chất lỏng, tải lệch ngang, trim và các ngoại lực gây mômen. Mớn ban đầu là T₀=1.800/(1,025×50×14)≈2,508711 m.

Từ hình hộp, KM₀≈7,765004 m và GM₀≈3,765004 m. Các thông số này thuộc trạng thái ban đầu; cần lưu cùng tổng khối lượng và mật độ nước, thay vì đưa riêng một giá trị GM vào mọi bước tiếp theo.

Thêm module m=200 t với tâm z=10 m trên đáy, tổng khối lượng thành 2.000 t. KG₁=(1.800×4+200×10)/2.000=4,60 m. Mớn mới T₁≈2,787456 m, KM₁≈7,253312 m, nên GM₁≈2,653312 m.

Mức giảm GM tổng là khoảng 1,111692 m. Trong đó KG tăng 0,600000 m, còn KM giảm khoảng 0,511692 m do thay đổi mớn. Nếu giữ KM cũ, người tính sẽ báo GM=3,165004 m, cao hơn kết quả cập nhật khoảng 0,511692 m. Phép cộng trọng tâm có thể hoàn toàn đúng nhưng kết luận GM vẫn sai vì dùng dữ liệu thủy tĩnh cũ.

So sánh các cao độ đặt cùng một khối lượng
Giữ module 200 t nhưng xét tâm tại z=6 m, KG mới là 4,20 m và GM≈3,053312 m. Nếu tâm tại z=10 m, GM≈2,653312 m. Hai trạng thái có cùng mớn và cùng KM, nên giảm cao độ tâm module 4 m làm GM tăng đúng 200×4/2.000=0,40 m.

Đây là phép so sánh tương đối rõ ràng: khi tổng khối lượng và hình học ngập giữ nguyên, hạ tâm tải làm tăng GM theo lượng hạ trọng tâm tổng. Tuy nhiên, hạ module thực tế có thể đòi thay kết cấu đỡ hoặc cách bố trí thiết bị; khối lượng của phần thay đổi ấy phải được bổ sung trước khi coi tổng tấn thực sự không đổi.

Nếu cùng 200 t được đặt tại z=2 m, KG giảm xuống 3,80 m nhưng GM chỉ đạt khoảng 3,453312 m, vẫn thấp hơn 3,765004 m ban đầu. Trong mô hình này, mức giảm KM lớn hơn mức giảm KG. Kết quả không phủ nhận lợi ích tương đối của bố trí thấp so với bố trí cao; nó cho thấy thêm tải và chỉ hạ tải là hai phép so sánh khác nhau.

GM và độ cứng mômen không phải cùng đại lượng
Ở góc rất nhỏ, mômen phục hồi có độ dốc xấp xỉ C_φ=Mg GM, đơn vị kN·m/rad khi M bằng t và g bằng m/s². Trạng thái ban đầu cho C_φ≈66.482,433 kN·m/rad. Sau thêm 200 t tại z=10 m, giá trị giảm xuống khoảng 52.057,973 kN·m/rad.

Với 200 t đặt thấp tại z=2 m, C_φ≈67.753,973 kN·m/rad, nhỉnh hơn ban đầu dù GM riêng lẻ thấp hơn. Khối lượng tăng đã làm tích M GM khác với xu hướng của riêng GM. Vì vậy cần gọi đúng đại lượng đang so sánh: độ dốc cánh tay đòn, độ dốc mômen hay một tiêu chí ổn định khác.

Cả GM lẫn C_φ đều chỉ mô tả khu vực gần tư thế thẳng. Chúng không cho trực tiếp diện tích dưới đường GZ, góc mất ổn định hoặc góc ngập lỗ. Một giá trị dương chưa đủ để suy ra toàn bộ dự trữ ổn định ở góc lớn.

Nâng tải đang có không làm tăng lượng chiếm nước
Xét một kịch bản riêng, bắt đầu lại từ M₀=1.800 t và KG₀=4,00 m, trong đó đã có một tải 200 t ở cao độ 2 m. Nếu tải ấy được chuyển đến cao độ 10 m và giữ cố định, tổng M vẫn là 1.800 t. KG tăng 200×8/1.800≈0,888889 m, thành 4,888889 m.

Nếu tư thế thẳng và hình học ngập không đổi, KM vẫn là 7,765004 m, nên GM mới khoảng 2,876115 m. Nó khác kết quả thêm 200 t từ ngoài lên ở cao độ 10 m, vì thao tác nâng tải không bổ sung 200 t vào tổng hệ. Ghi hai trường hợp cùng nhãn “module lên cao” nhưng không xác định ranh giới hệ sẽ gây nhầm mẫu số.

Ví dụ này nói về vị trí cuối khi tải đã được đỡ và cố định. Trong giai đoạn treo trên cẩu, điểm truyền lực và cấu hình hệ cẩu–tàu phải được phân tích riêng; không thay nguyên kết quả của tải đặt trên boong cho toàn bộ hành trình nâng.

Độ nhạy với cao độ và tăng trưởng khối lượng
Trong trạng thái tổng 2.000 t, nếu riêng cao độ tâm module 200 t có giới hạn sai khác ±0,50 m, KG và GM có biên thay đổi ngược dấu ±0,05 m khi mọi đầu vào khác giữ nguyên. Đây là độ nhạy một biến, chưa gồm sai khối lượng hoặc độ không đảm bảo hình dáng thân.

Nếu module thực nặng 240 t ở cùng z=10 m, cần tính lại toàn bộ. Tổng thành 2.040 t, T≈2,843206 m, KG≈4,705882 m, KM≈7,166292 m và GM≈2,460410 m. Chỉ tăng mômen module trong tử số nhưng giữ mẫu 2.000 t sẽ sai; chỉ sửa KG nhưng giữ KM của trạng thái 2.000 t cũng chưa đủ.

Suy cao độ tham chiếu phải gắn với một trạng thái tải
Giả định để so sánh phương án, người tính chọn GM_ref=3,00 m ở tổng 2.000 t. Đây là mốc tự đặt của bài, không phải yêu cầu quy phạm. Từ KG_ref=KM₁−GM_ref, suy z_ref=[2.000(KM₁−3)−1.800×4]/200≈6,533116 m.

Giá trị này chỉ có ý nghĩa với đúng M₀, KG₀, m, hình học, mật độ và giả thiết chất lỏng đã dùng. Nếu thêm kết cấu đỡ hoặc thay ballast, phải lập lại phương trình. Không đưa z_ref vào bản vẽ như một cao độ được duyệt chỉ từ phép tính giản lược.

Giữ cả mớn, mạn khô và dữ liệu ổn định
Transport Canada nhắc rằng bổ sung tải cao và giảm mạn khô có thể làm suy giảm khả năng phục hồi, đồng thời yêu cầu đánh giá ảnh hưởng của thay đổi phương tiện. [3] Phần nguyên lý này phù hợp để tổ chức kiểm tra: ghi đồng thời M, KG, mớn, KM, GM và trạng thái chất lỏng trước–sau.

Bảng tính nên cho thấy riêng phần thay đổi do trọng tâm và phần do thủy tĩnh. Khi một kết quả bất thường xuất hiện, người kiểm tra sẽ biết cần rà cao độ module, tổng khối lượng hay bảng đường nước. Cách tách ấy cũng giúp tránh coi một điều chỉnh KG đơn lẻ là đã giải quyết toàn bộ vấn đề ổn định của phương án vận chuyển.

Nguồn tham khảo
[1] U.S. Navy Salvor’s Handbook, Revision 2 — Shifting, Adding and Removing Weight — Naval Sea Systems Command, U.S. Navy. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Annex B — BSMT Course Specifications for Trim, Stability and Stress II — Commission on Higher Education, Philippines. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] TP 14070 — Small Commercial Vessel Safety Guide, effects of load and freeboard — Transport Canada. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top