So sánh rãnh V và rãnh X theo lượng kim loại bổ sung

Câu hỏi cần trả lời trước khi chọn rãnh
Một liên kết dày có thể cần lượng kim loại bổ sung khác nhau rất nhiều tùy hình dạng chuẩn bị mép. Tuy nhiên, nhận định rằng rãnh X luôn giảm đúng một nửa lượng kim loại so với rãnh V bỏ qua khe hở chân, phần nhô và các chi tiết của hai mặt cắt. Bài này dựng một phép so sánh có cùng bộ giả thiết để thấy phần nào thực sự giảm một nửa.

TWI nêu khả năng giảm thể tích khi dùng rãnh hai phía và lợi ích của việc bố trí hàn cân bằng qua chiều dày. Tài liệu cũng lưu ý chi phí thao tác để tiếp cận mặt còn lại. [1] Những điểm ấy định hướng câu hỏi thiết kế; còn các kích thước và kết quả dưới đây hoàn toàn là ví dụ giả định, không phải cấu tạo rãnh được phê duyệt cho một công trình.

Mô hình hình học và quy ước
Xét hai tấm cùng chiều dày t = 24 mm, khe hở g = 3 mm, phần mặt chân r = 2 mm. Góc vát của mỗi mép so với đường vuông góc mặt tấm là β = 30°, nên góc mở giữa hai mép trong mỗi rãnh V là 60°. Chiều sâu tổng được vát là d = t − r = 22 mm. Giả định các bề mặt phẳng, khe hở không đổi dọc đường hàn và bỏ qua thay đổi do co ngót khi điền đầy.

Rãnh V một phía có toàn bộ d ở một mặt. Rãnh X đối xứng chia chiều sâu vát thành d/2 ở mỗi mặt, với mặt chân ở giữa. Hình học đang xét là không gian cần điền trong mặt cắt ban đầu. Nó không đồng nhất với diện tích toàn bộ kim loại nóng chảy, vì kim loại nền có thể tham gia vùng nóng chảy mà không làm tăng khoảng trống hình học.

Từ quan hệ tang trong tam giác vuông, một mép sâu d mở rộng ngang d tanβ. [2] Hai tam giác ở hai bên khe hở có tổng diện tích d² tanβ. Hình chữ nhật do khe hở có diện tích gt xuyên suốt chiều dày. Tách hai thành phần giúp tránh cộng thiếu khe hở tại mặt chân hoặc cộng hai lần cùng một vùng.

Diện tích chưa kể phần nhô
Với rãnh V, A_V = gt + d² tanβ. Thay số cho A_V = 3 × 24 + 22² tan30° = 351,4375 mm². Với rãnh X đối xứng, mỗi phía đóng góp (d/2)² tanβ, nên A_X = gt + d² tanβ/2 = 211,7188 mm².

Phần tam giác do vát giảm từ 279,4375 xuống 139,7188 mm², đúng một nửa. Nhưng phần khe hở vẫn bằng 72 mm² ở cả hai phương án. Tỷ lệ giảm của tổng mặt cắt là (A_V − A_X)/A_V = 39,7564%, thấp hơn 50%. Khi so sánh, cần ghi mẫu số là diện tích phương án V ban đầu; chia chênh lệch cho A_X sẽ trả lời một câu hỏi khác.

Biểu thức tổng quát của tỷ lệ giảm này là d² tanβ/[2(gt + d² tanβ)]. Nếu gt rất nhỏ so với phần vát, kết quả tiến gần 50%. Nếu phần khe hở chiếm tỷ trọng lớn, lợi ích tương đối nhỏ hơn. Đây là một quan hệ hình học trong mô hình, không phải bằng chứng rằng nên giảm khe hở ngoài yêu cầu kỹ thuật để đạt tỷ lệ đẹp hơn.

Thêm phần nhô ở một hoặc hai mặt
Giả định phần nhô được xấp xỉ bằng tam giác có chiều cao h = 2 mm và bề rộng bằng miệng rãnh. Với V, bề rộng w_V = g + 2d tanβ = 28,4034 mm. Diện tích phần nhô một mặt là w_V h/2 = 28,4034 mm². Mặt dưới trong mô hình này không có phần nhô bổ sung.

Với X đối xứng, bề rộng mỗi mặt w_X = g + d tanβ = 15,7017 mm. Có hai phần nhô, mỗi phần có diện tích w_X h/2. Tổng phần nhô của X vì thế bằng 31,4034 mm², lớn hơn phần nhô của V 3 mm². Việc X có miệng rãnh hẹp hơn không có nghĩa tổng diện tích nhô luôn nhỏ hơn khi số mặt thay đổi.

Diện tích đầy đủ theo các giả thiết là A_V,total = 379,8409 mm² và A_X,total = 243,1222 mm². Tỷ lệ giảm còn 35,9937%. Dạng tam giác chỉ là xấp xỉ cho bài tập. Nếu có mặt cắt đo được, nên tích phân hoặc chia nhỏ chính hình dạng ấy; không buộc một gờ cong phải có diện tích bằng tam giác có cùng chiều rộng và chiều cao.

Quy đổi sang khối lượng
Thể tích bằng diện tích nhân chiều dài và khối lượng bằng thể tích nhân khối lượng riêng. [3] Chọn chiều dài L = 3.000 mm và khối lượng riêng giả định ở trạng thái đo ρ = 7.850 kg/m³. Khi diện tích và chiều dài cùng dùng mm, cần nhân thể tích với 10⁻⁹ để đổi mm³ sang m³.

Khối lượng hình học của V là 379,8409 × 3.000 × 10⁻⁹ × 7.850 ≈ 8,9453 kg. Với X, kết quả khoảng 5,7255 kg. Chênh lệch xấp xỉ 3,2197 kg cho một liên kết dài 3 m. Các số này chưa bao gồm tổn thất vật tư, vật liệu bị loại bỏ, phần đắp sửa hoặc các phần hình học khác ngoài mô hình.

Không dùng khối lượng riêng ở trạng thái nguội với thể tích nóng mà không xét sự thay đổi tương ứng. Ở đây cả kích thước và ρ đều được hiểu trên cùng một cơ sở trạng thái. Khi chỉ so sánh hai phương án dùng cùng vật liệu, tỷ lệ khối lượng bằng tỷ lệ thể tích trong chính giả thiết đó.

Rãnh X không đối xứng
Cho chiều sâu phía trên là d₁ và phía dưới d₂, với d₁ + d₂ = d. Nếu hai phía có cùng β, diện tích lõi bằng gt + (d₁² + d₂²)tanβ. Viết lại d₁² + d₂² = d²/2 + 2(d₁ − d/2)² cho thấy diện tích nhỏ nhất đạt tại d₁ = d₂ trong mô hình đang xét.

Chọn d₁ = 16 mm và d₂ = 6 mm, diện tích lõi tăng thành 240,5863 mm², lớn hơn phương án đối xứng 28,8675 mm². Mức tăng khoảng 13,63% so với lõi X đối xứng. Nếu hai phần nhô vẫn có cùng h, tổng bề rộng hai miệng chỉ phụ thuộc d₁ + d₂, nên phần tăng này cũng là chênh lệch diện tích tổng.

Kết quả cực tiểu hình học không tự xác định phương án chế tạo tốt nhất. Một cấu hình bất đối xứng có thể phục vụ yêu cầu tiếp cận hoặc trình tự công nghệ riêng. Nếu góc hai phía khác nhau, điều kiện d₁ = d₂ cũng không còn là cực tiểu tổng quát; khi ấy phải tối ưu biểu thức có từng góc riêng và các ràng buộc thực tế.

Độ nhạy theo khe hở và phạm vi quyết định
Giữ t, r và β không đổi, tăng g thêm 1 mm làm diện tích lõi của cả V lẫn X tăng t × 1 = 24 mm². Với phần nhô tam giác h = 2 mm, V tăng thêm 1 mm² ở một mặt và X tăng thêm 2 mm² ở hai mặt. Tổng tăng tương ứng 25 và 26 mm², nên tỷ lệ tiết kiệm cũng thay đổi.

Khi lập dự toán, nên thử cả bộ kích thước danh nghĩa và khoảng biến thiên được quan sát trong sản xuất. Những thay đổi hình học này tác động trực tiếp lên lượng cần điền. Tuy vậy, không chuyển kết quả thành hướng dẫn thu hẹp góc hoặc khe hở khi chưa đánh giá khả năng thực hiện và các yêu cầu của liên kết.

Một so sánh cuối cùng cần tính cả gia công mép, tiếp cận hai mặt, thao tác phôi, phần vật liệu bị lấy đi và lượng đắp bổ sung theo quy trình. Bảng diện tích chỉ trả lời câu hỏi về lượng hình học trong phạm vi đã khai báo. Lưu từng thành phần riêng giúp người thẩm tra thay một giả thiết và nhìn ngay ảnh hưởng của nó, thay vì dựa vào một hệ số giảm chung cho mọi rãnh X.

Nguồn tham khảo
[1] Distortion — Prevention by Design — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Precalculus 2e, 5.4 — Right Triangle Trigonometry — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Calculating Weld Volume and Weight — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top