Quy đổi lực lên mặt họng hàn góc: phân biệt ứng suất pháp và hai thành phần cắt

Ba thành phần lực chưa nói rõ ba thành phần ứng suất
Một bảng tính có thể cho lực theo x, y và z ở đường hàn, nhưng mặt họng thường nghiêng so với các trục của mô hình kết cấu. Muốn phân biệt kéo mở họng với cắt trong họng, phải chiếu vectơ lực lên hệ trục gắn với chính mặt ấy. Nhìn tên F_x hoặc F_z mà tự gọi là cắt hay kéo có thể gây nhầm.

GRAITEC mô tả phương pháp theo phương lực bằng cách tách lực trên đơn vị chiều dài theo trục đường hàn và các phương trong, vuông góc với mặt họng. [1] Bài này trình bày riêng phép đổi cơ sở đó bằng ví dụ tự dựng. Không lấy một trị số tổng hợp rồi suy ngay rằng mối hàn đạt tiêu chuẩn hoặc có một tải cho phép cụ thể.

Xác định hình học họng trước khi chia diện tích
Với hàn góc lý tưởng giữa hai mặt vuông góc, mặt cắt phẳng, hai cạnh bằng z, khoảng cách ngắn nhất từ gốc tới mặt tam giác là a=z/√2. Nếu a=5 mm thì z=7,0711 mm. Chiều dài đường hàn l nhân a tạo diện tích họng, không phải nhân z.

TWI phân biệt kích thước cạnh và chiều dày họng, đồng thời lưu ý hình dạng mặt hàn liên quan đến họng thực và lượng kim loại dư. [2] Quan hệ tam giác ở đây chỉ áp dụng cho hình học đã nêu. Phần lồi không tự được cộng vào họng tính toán, và việc đo một cạnh không chứng minh toàn bộ mặt cắt phù hợp tam giác lý tưởng.

Giả định lực trên một đơn vị chiều dài đã được xác định tại cùng một vị trí, trong cùng một trường hợp tải, là q=(q_x,q_y,q_z), N/mm. Khi xét một đoạn nhỏ ds, lực là q ds và diện tích họng là a ds; vì vậy vectơ lực trên diện tích họng có độ lớn |q|/a, đơn vị MPa. Không chia cho cả a và chiều dài lần thứ hai nếu đầu vào vốn đã là N/mm.

Dựng một hệ trục trực chuẩn trên mặt họng
Chọn trục x dọc đường hàn. Trong mặt cắt yz, mặt họng nghiêng góc β theo quy ước dưới đây. Đặt ba vectơ đơn vị:

e_l = (1;0;0)
e_t = (0;cosβ;−sinβ)
n = (0;sinβ;cosβ)

e_l nằm dọc đường hàn; e_t nằm trong mặt họng và vuông góc đường hàn; n là pháp tuyến mặt họng. Chúng có độ dài bằng một và vuông góc từng đôi. Họng cân trong góc vuông tương ứng β=45° trong quy ước này.

Tài liệu Dlubal định nghĩa rõ trục dọc đường hàn, trục nằm trên mặt họng và trục vuông góc mặt đó; các ký hiệu còn phụ thuộc hệ trục cục bộ được chọn. [3] Vì các chương trình có thể đặt tên trục khác nhau, nên đối chiếu hướng vật lý trước khi ghép các cột kết quả chỉ có cùng chữ cái.

Chiếu lực rồi mới gọi tên thành phần
Lấy tích vô hướng q với các vectơ đơn vị và chia a:

τ_l = q_x/a
τ_t = (q_y cosβ−q_z sinβ)/a
σ_n = (q_y sinβ+q_z cosβ)/a

τ_l là cắt dọc đường hàn; τ_t là cắt trong họng theo phương ngang đường hàn; σ_n là ứng suất pháp vuông góc họng. Kéo mở được quy ước σ_n dương. Dấu của hai thành phần cắt phụ thuộc chiều trục đã chọn và cần giữ lại khi cộng tải.

Đặc biệt, một lực theo x nằm dọc đường hàn nhưng nằm trong mặt họng nên tạo thành phần cắt τ_l trên mặt đang xét. Nó không tự trở thành một ứng suất pháp “dọc đường hàn”. Ứng suất pháp theo x là một thành phần tensor trên một mặt cắt khác; không đổi tên đại lượng chỉ dựa vào hướng vectơ trong không gian.

Ví dụ số với ba thành phần đồng thời
Cho q_x=180 N/mm, q_y=240 N/mm, q_z=120 N/mm; a=5 mm và β=45°. Sau phép chiếu, ta có τ_l=36 MPa, τ_t=16,9706 MPa và σ_n=50,9117 MPa. Hai lực q_y và q_z cùng góp vào σ_n, nhưng có tác động đối nhau ở τ_t do hướng của e_t.

Nếu các giá trị q này đồng đều trên đoạn dài 200 mm, lực tổng của đoạn là (36;48;24) kN trong hệ xyz. Việc nhân lại chiều dài giúp đối chiếu đầu vào từ mô hình tổng thể. Nếu q biến thiên, phải tích phân từng thành phần theo chiều dài; không lấy giá trị lớn nhất nhân chiều dài rồi gọi đó là hợp lực thực.

Do phép đổi cơ sở trực chuẩn, tổng bình phương được bảo toàn:

σ_n² + τ_t² + τ_l² = (q_x²+q_y²+q_z²)/a²

Hai vế bằng 4.176 MPa², nên độ lớn vectơ là 64,6220 MPa. Đây là một phép kiểm độc lập cho góc, dấu và đơn vị. Nếu hai vế khác nhau đáng kể, lỗi nằm ở phép quy đổi hoặc dữ liệu, chưa cần bàn đến tiêu chí sức bền.

Độ lớn vectơ không phải mọi ứng suất tương đương
Giá trị 64,6220 MPa chỉ là chuẩn Euclid của lực trên diện tích họng. Nó không tự là ứng suất chính lớn nhất, von Mises của trường ứng suất ba chiều, hay một mức sử dụng sức chịu tải. Muốn tính một đại lượng khác phải có đúng định nghĩa và đủ thành phần mà định nghĩa ấy yêu cầu.

Một tiêu chí thiết kế có thể xử lý ứng suất pháp và cắt khác nhau hoặc đặt thêm giới hạn riêng. Bởi vậy việc phép quay giữ nguyên chuẩn vectơ không làm hướng lực trở nên không quan trọng. Giữ các thành phần có dấu trong báo cáo giúp bước đánh giá sau sử dụng đúng thông tin thay vì phải suy ngược từ một con số tổng.

Kiểm ngược về hệ trục ban đầu
Từ ba thành phần đã tính, phép đổi ngược là:

q_x = aτ_l
q_y = a(τ_t cosβ+σ_n sinβ)
q_z = a(−τ_t sinβ+σ_n cosβ)

Thay ví dụ sẽ thu lại 180, 240 và 120 N/mm. Có thể dùng kiểm thuận–ngược này trong bảng tính nhập nhiều hướng đường hàn. Chỉ kiểm chuẩn vectơ chưa đủ, vì đổi nhầm dấu đồng thời một số thành phần vẫn có thể giữ nguyên chuẩn nhưng trả sai hướng lực.

Nếu đổi hướng pháp tuyến từ n sang −n, phải xử lý nhất quán chiều lực tác dụng trên mặt tương ứng. Dấu âm không phải một lỗi cần tự động bỏ. Trường hợp σ_n nén cũng không cho phép tùy ý xóa thành phần ấy hoặc chuyển toàn lực sang tiếp xúc nếu mô hình chưa có điều kiện tiếp xúc phù hợp.

Họng không cân làm đổi cả chiều dày và hướng
Xét tam giác có cạnh theo y bằng 6 mm và theo z bằng 8 mm, mặt nối hai đầu cạnh phẳng. Cạnh mặt dài 10 mm, nên a=6×8/10=4,8 mm. Pháp tuyến đơn vị của mặt là n=(0;0,8;0,6), tương ứng sinβ=0,8, cosβ=0,6 và β≈53,1301°.

Với cùng q giả định, phép chiếu cho σ_n=55 MPa, τ_t=10 MPa và τ_l=37,5 MPa. Độ lớn vectơ là 67,3146 MPa. Không thể chỉ dùng họng mới 4,8 mm rồi giữ góc 45° để suy riêng các thành phần, vì mặt họng đã đổi hướng.

Ngược lại, nếu giữ a=5 mm và chỉ khảo sát β từ 40° tới 50°, σ_n lần lượt là 49,2389 và 52,1970 MPa; τ_t là 21,3432 và 12,4687 MPa. Chuẩn vectơ vẫn bằng 64,6220 MPa. Phân tích độ nhạy này tách ảnh hưởng của hướng khỏi ảnh hưởng của diện tích; trong hình học thực hai thay đổi có thể đi cùng nhau.

Cộng các trường hợp tải trước khi lấy độ lớn
Giả định một tác động đồng thời thứ hai tạo q_B=(−120;60;−90) N/mm tại đúng điểm và cùng hệ trục. Tổng q_A+q_B=(60;300;30) N/mm. Với a=5 mm, độ lớn vectơ lực trên họng tổng là 61,4817 MPa.

Nếu cộng hai chuẩn riêng 64,6220 và 32,3110 MPa, ta được 96,9330 MPa, khác chuẩn của tổng. Phép cộng vectơ phải diễn ra trên các thành phần cùng vị trí và cùng tổ hợp tải. Các giá trị cực đại ở những thời điểm hoặc điểm khác nhau cũng không mặc nhiên được cộng thành một trạng thái vật lý.

Nếu nhầm dùng cạnh z=7,0711 mm thay a=5 mm trong ví dụ đầu, chuẩn tính được chỉ còn 45,6946 MPa, thấp hơn khoảng 29,29%. Đây là lỗi hình học đơn vị, không phải một lựa chọn tiêu chí khác. Ghi rõ đầu vào là cạnh, họng, lực tổng hay tải đường sẽ ngăn phần lớn các nhầm lẫn kiểu này.

Phạm vi của phép đổi cơ sở
Bài toán chỉ giả định đã biết lực truyền qua mỗi đơn vị chiều dài. Nó không giải sự phân bố lại do bản mềm, mô men cục bộ trên họng, chảy dẻo hoặc tập trung ứng suất ở chân và gốc hàn. Nếu các hiệu ứng đó đáng kể, chúng cần có mặt trong bước xác định nội lực hoặc mô hình ứng suất tương ứng.

Một báo cáo có thể kiểm tra được nên lưu hướng trục, mặt họng, chiều dày a, vị trí lấy lực và tổ hợp tải. Ba phép kiểm gọn là khôi phục lực ban đầu, bảo toàn chuẩn khi đổi cơ sở và tích phân lực đường về hợp lực. Khi các bước này đúng, mới có nền tảng rõ ràng để áp dụng đánh giá liên kết theo cơ sở thiết kế đã chọn.

Nguồn tham khảo
[1] Welds Calculations — Directional method — GRAITEC — Advance Design Steel Connection help. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Design — Part 1 — Gene Mathers — TWI Job Knowledge 90. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Line Welded Joint Configurations — Lukas Sühnel — Dlubal RFEM 6 / RSTAB 9 Stress-Strain Analysis, 18/01/2024. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top