Nước nổi dưới móng: cân bằng lực đẩy và trọng lượng hữu hiệu

Kiểm tra chống nổi phải gắn với trạng thái xây dựng
Một hố công nghệ bằng bê tông có thể nặng hơn nước theo vật liệu nhưng cả hộp rỗng vẫn có trọng lượng trung bình thấp hơn phần nước mà nó chiếm chỗ. Vì vậy không thể kết luận chống nổi chỉ từ nhận xét “bê tông nặng”. Hình học bên ngoài quyết định lực nước; khối lượng vật liệu thực, chất chứa và tải truyền xuống quyết định lực giữ.

Bài này lập các sơ đồ cân bằng cho một hộp kín nước giả định. Bỏ qua ma sát bên, neo và sức kháng kéo của nền. Áp lực dưới đáy được giả định thủy tĩnh, không giảm do thoát nước. Các con số minh họa là tải chưa nhân hệ số; bài không đặt một tỷ số nghiệm thu áp dụng chung.

Phân biệt thể tích ngoài với thể tích bê tông
CCPPA nêu lực nổi tính từ phần thể tích bên ngoài chìm trong nước, còn trọng lượng bê tông tính từ thành và bản thực, có trừ lỗ mở. Thành phần cố định bên trong có thể góp vào lực giữ nếu nó hiện diện ở trạng thái đang kiểm. [1]

Giả định hộp có kích thước ngoài mặt bằng 6×4 m, diện tích A_o=24 m². Thành dày 0,20 m cho kích thước trong 5,6×3,6 m, A_i=20,16 m². Bản đáy dày 0,30 m, chiều cao thành giữa hai bản là 3 m, bản mái dày 0,20 m. Cao độ đáy ngoài đặt z=0; đỉnh mái ở z=3,50 m.

Thể tích bê tông bằng A_o×0,30+(A_o−A_i)×3+A_o×0,20=23,52 m³. Với trọng lượng thể tích giả định γ_c=24 kN/m³, W_c=564,48 kN. Không cộng riêng cốt thép nếu γ_c đã được chọn để đại diện bê tông cốt thép; tránh đếm một phần khối lượng hai lần.

Nước ngoài thấp hơn đỉnh mái
Cho mặt nước ngoài ở z_w=3,20 m, không có nước trong hộp. Áp lực dư dưới đáy bằng γ_wz_w=31,392 kPa với γ_w=9,81 kN/m³. Giả định đáy nằm ngang và cột nước không đổi trên mặt bằng, lực hướng lên là:

U = γ_wz_wA_o = 753,408 kN.

Các mặt bên thẳng đứng chỉ nhận thành phần ngang của áp lực nước; mái nằm trên mặt nước nên chưa có áp lực nước hướng xuống trên mái. Lực hướng lên vượt W_c một lượng 188,928 kN. Với các giả thiết đã bỏ sức kháng khác, cân bằng tĩnh không thể được duy trì chỉ nhờ trọng lượng hộp.

NPCA nhấn mạnh phải xác định mực nước và biến động theo mùa, đồng thời cộng các lực trọng lượng hiện hữu theo từng công trình. Một mực nước ghi nhận khi khảo sát chỉ là thông tin tại thời điểm đo. [2] Trong bài, 3,20 m là kịch bản tự đặt, không suy ra từ một độ sâu chôn điển hình.

Ảnh hưởng của đất phủ và nước bên trong
Giả định hoàn thiện có lớp đất phủ dày 0,60 m trên mái, trọng lượng thể tích 18 kN/m³, toàn bộ lớp này ở trên mực nước 3,20 m. Tải đất trên diện tích mái là W_s=259,20 kN, giả định truyền đầy đủ vào hộp. Tổng lực giữ W_c+W_s=823,68 kN; chênh so với U là 70,272 kN.

Tỷ số lực giữ trên lực nâng bằng 1,093272. Nó mô tả cân bằng của bộ tải đang dùng, chưa chứng minh đạt yêu cầu thiết kế vì chưa áp dụng các hệ số và tổ hợp cần thiết. Không lấy số chữ số thập phân làm bằng chứng về độ tin cậy của mực nước hoặc tải đất.

Xét một trạng thái khác chưa có đất phủ nhưng hộp chứa nước sâu 1 m tính từ mặt trên bản đáy. Nước trong có trọng lượng 9,81×20,16×1=197,7696 kN. Tổng lực giữ là 762,2496 kN, chỉ lớn hơn U=753,408 kN một lượng 8,8416 kN. Mức nước trong vừa đủ cân bằng số học là 0,955293 m.

Dlubal minh họa riêng trạng thái bể có nước và bể được bơm rỗng; nước trong có tác dụng giữ nhưng điều kiện ấy phải tồn tại khi kiểm. [3] Không cộng trọng lượng nước vận hành vào trạng thái bảo trì đã tháo hết nước.

Giai đoạn chưa lắp mái có thể chi phối
Nếu thành và đáy đã hoàn thành nhưng mái chưa lắp, trọng lượng còn 449,28 kN. Với cùng mặt nước ngoài 3,20 m và bên trong giữ khô, thiếu hụt lực giữ tăng thành 304,128 kN. Khối lượng mái tương lai và đất phủ tương lai không nằm trên sơ đồ lực của giai đoạn này.

Mực nước ngoài tạo cân bằng trọng lượng cho hộp hoàn chỉnh không đất phủ là W_c/(γ_wA_o)=2,397554 m. Với hộp chưa mái, giá trị tương ứng chỉ 1,908257 m. Đây là các điểm cân bằng lý tưởng, không phải mức nước vận hành được cho phép.

Khi đã có đất phủ khô như ví dụ, điểm cân bằng tăng lên 3,498471 m, gần đỉnh mái 3,50 m. Nếu mặt nước vượt đỉnh mái, phải đổi cách biểu diễn lực nước và đất phủ bão hòa; không kéo dài công thức đất phủ khô sang miền mới.

Hai cách cân bằng khi nước vượt mái
Cho mặt nước tăng tới z_w=3,80 m, còn mặt đất ở z=4,10 m. Phần đất phủ 0,30 m dưới mực nước có γ_sat=20 kN/m³, phần 0,30 m phía trên giữ γ=18 kN/m³. Hộp vẫn kín và rỗng.

Cách thứ nhất dùng tổng áp lực dưới đáy: U_b=9,81×3,80×24=894,672 kN. Tải đất tổng trên mái là 24×(0,30×18+0,30×20)=273,60 kN. Cộng bê tông, lực xuống bằng 838,08 kN; chênh lực xuống trừ lực lên bằng −56,592 kN.

Cách thứ hai tách ứng suất hữu hiệu đất và áp lực nước trên mái. Áp lực nước tại mái tạo lực hướng xuống U_t=9,81×0,30×24=70,632 kN. Lực nước thuần là U_b−U_t=824,04 kN, cũng bằng γ_w nhân thể tích ngoài 24×3,50 m³.

Tải đất hữu hiệu truyền xuống là 24×[0,30×18+0,30×(20−9,81)]=202,968 kN. Tổng lực giữ hữu hiệu cùng bê tông bằng 767,448 kN; trừ lực nước thuần vẫn cho −56,592 kN. Hai sơ đồ đóng kín cùng một cân bằng.

Nếu dùng lực nước thuần 824,04 kN mà vẫn cộng toàn bộ đất bão hòa 273,60 kN, sẽ tính phần nước trên mái hai lần. Ngược lại, dùng lực nâng đáy đầy đủ với đất hữu hiệu mà quên lực nước trên mái sẽ làm mất một thành phần hướng xuống.

Tỷ số lực xuống/lực lên của hai cách gom nhóm không bằng nhau, dù chênh lực bằng nhau. Vì vậy khi một phương pháp thiết kế quy định cách chia lực và hệ số, cần tuân theo đúng cách chia đó; không đổi cách gom nhóm chỉ để nhận một tỷ số thuận lợi hơn.

Độ nhạy hình học và mực nước
Trong miền nước còn dưới mái, mỗi 0,10 m tăng mực nước ngoài làm U tăng 9,81×24×0,10=23,544 kN. Nếu dữ liệu cột nước không chắc tới vài chục centimét, khoảng dư 8,8416 kN của trạng thái có một mét nước trong là rất nhỏ so với ảnh hưởng của đầu vào ấy.

Giả định tăng bản đáy thêm 0,15 m về phía dưới, giữ nguyên cao độ mái và mặt nước. Bê tông tăng 24×0,15×24=86,40 kN, nhưng đáy thấp hơn cũng tăng lực nước 9,81×24×0,15=35,316 kN. Cải thiện cân bằng chỉ 51,084 kN, không phải toàn bộ 86,40 kN.

Nếu thay bằng một lớp bê tông bổ sung trong lòng hộp dày 0,15 m trên diện tích A_i, trọng lượng tăng 72,576 kN và hình bao ngoài không đổi. Phương án này làm giảm dung tích trong và thay tải lên bản đáy; số học chống nổi chưa đánh giá các hệ quả đó.

Từ cân bằng tổng thể tới đường truyền lực
Tải đất phủ chỉ góp lực giữ nếu mái, thành, mối nối và bản đáy truyền được tải theo sơ đồ đã giả định. Một nắp đặt rời hoặc bộ phận chưa liên kết không tự trở thành trọng lượng hữu hiệu cho mọi cơ chế chuyển động của đáy. Cũng cần kiểm uốn, cắt và nứt bản đáy dưới áp lực hướng lên, ngay cả khi toàn hộp đủ nặng.

Ma sát bên và neo có thể tham gia nếu được mô hình hóa cùng chuyển vị và dữ liệu nền phù hợp; không có cơ sở để gắn thêm một tỷ lệ cố định của trọng lượng đất vào mọi hộp. Hướng dẫn CCPPA và ví dụ Dlubal đều tách thành phần sức kháng đất khỏi trọng lượng cấu kiện. [1][3]

Bảng trạng thái nên ghi rõ phần kết cấu đã hoàn thành, đất phủ hiện hữu, mực nước trong và ngoài, điều kiện bơm cùng những lực được kể. Nhờ vậy trường hợp lắp đặt, vận hành và bảo trì không bị trộn thành một hộp vừa có toàn bộ trọng lượng thuận lợi vừa mang điều kiện nước bất lợi từ thời điểm khác.

Nguồn tham khảo
[1] Precast TechNotes — Flotation Design for Vertical Structures — Canadian Concrete Pipe and Precast Association. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Buoyancy White Paper, August 2022 — National Precast Concrete Association. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Design of Buoyancy After Comparing Weight Forces and Considering Soil Reactions — Markus Baumgärtel, Dlubal Software. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top