Lún lệch dưới bồn trụ: đọc độ nghiêng và hình học đáy bồn

Vấn đề: lấy điểm cao nhất trừ điểm thấp nhất chưa mô tả đủ lún bồn

Hai bồn có cùng chênh lệch cao độ lớn nhất có thể có dạng biến dạng rất khác nhau. Một bồn gần như nghiêng nguyên khối; bồn khác có một đoạn vành lún cục bộ. Để đọc số liệu đúng, cần tách chuyển vị trung bình, thành phần nghiêng và phần không phù hợp với mặt phẳng.

Tài liệu Leica Cyclone 3DR mô tả việc so sánh cao độ các điểm quanh chân bồn với một mặt phẳng nghiêng biểu diễn bằng đường cosin, rồi xác định sai lệch của từng điểm. [1] Bài này chỉ minh họa phép phân rã hình học bằng dữ liệu giả định. Nó không thực hiện kiểm tra chấp nhận theo API 653 hay đưa ra giới hạn lún cho một bồn cụ thể.

Đo cao độ một lần khác với đo chuyển vị qua hai lần

Gọi zᵢ,0 là cao độ ban đầu và zᵢ,1 là cao độ ở đợt sau tại đúng điểm i. Chọn lún dương xuống dưới, sᵢ=zᵢ,0−zᵢ,1. Nếu chỉ có cao độ một đợt, các chênh lệch có thể gồm cả hình học chế tạo hoặc độ nghiêng đã có từ trước; không nên gọi tất cả là lún mới xảy ra.

Hai đợt cần cùng cơ sở quy chiếu có thể kiểm chứng. USACE nhấn mạnh việc theo dõi độ ổn định của mốc tham chiếu trong khảo sát biến dạng. [2] Nếu mốc tự dịch chuyển, toàn bộ số đo của bồn có thể bị cộng thêm một độ lệch chung. Bài tính đẹp về mặt thống kê không sửa được một hệ quy chiếu không ổn định.

Ngoài mã điểm và tọa độ, nên lưu trạng thái tải bồn tại lúc đo. So sánh một đợt bồn rỗng với một đợt đầy phản ánh cả thay đổi điều kiện tải; nó không tự cho biết chuyển vị dư sau dỡ tải. Những điểm bị thay thế hoặc thay cao độ đầu mốc cần có lịch sử riêng để tránh ghép nhầm hai vị trí.

Mặt phẳng trên một vòng tròn tạo đường sin–cos

Xét các điểm trên vòng bán kính R, với x=Rcosθ và y=Rsinθ. Một mặt phẳng chuyển vị s=c+αx+βy viết trên vòng thành:

sfit(θ) = c+a cosθ+b sinθ

Trong đó a=αR, b=βR; c, a, b có cùng đơn vị với s. Nếu s dùng mm và R dùng m, α=a/R và β=b/R có đơn vị mm/m. Thành phần c biểu diễn mức dịch trung bình của mặt phẳng; a và b xác định phương cùng độ lớn nghiêng.

Dữ liệu thực thường không nằm hoàn toàn trên mặt phẳng. Đặt phần dư eᵢ=sᵢ−sfit(θᵢ). Chọn c, a, b để tổng eᵢ² nhỏ nhất là bài toán bình phương tối thiểu. Hướng dẫn học tập của MIT mô tả nguyên lý ước lượng tham số bằng cách giảm nhỏ tổng bình phương sai khác giữa số đo và mô hình. [3]

Công thức gọn khi điểm cách đều và có trọng số bằng nhau

Với N điểm phân bố đều đủ vòng, các tổng sin và cos bằng không, còn tổng cos² và sin² bằng N/2. Từ điều kiện đạo hàm của tổng bình phương bằng không, nhận được:

c = Σsᵢ/N

a = 2Σ(sᵢ cosθᵢ)/N

b = 2Σ(sᵢ sinθᵢ)/N

Các công thức rút gọn phụ thuộc bố trí đều và trọng số bằng nhau. Khi thiếu điểm, góc không đều hoặc độ không đảm bảo khác nhau, cần giải hệ bình phương tối thiểu tương ứng. Không điền số không vào vị trí thiếu, vì số không sẽ được hiểu là một quan trắc thật có lún bằng không.

Ví dụ giả định gồm tám điểm quanh bồn

Chọn R=10 m và tám góc 0°, 45°, 90°, 135°, 180°, 225°, 270°, 315°. Tạo bộ chuyển vị theo s=20+6cosθ+8sinθ+3cos2θ, đơn vị mm. Số điểm được chọn để minh họa tính toán, không phải đề xuất mật độ quan trắc cho mọi bồn.

Các số đo theo thứ tự góc là 29,0000; 29,8995; 25,0000; 21,4142; 17,0000; 10,1005; 9,0000; 18,5858 mm. Khi tính bằng biểu thức chưa làm tròn, c=20 mm, a=6 mm và b=8 mm. Vì cos2θ trực giao với ba thành phần mô hình tại bộ góc này, phần biến dạng bậc hai không làm thay đổi các hệ số mặt phẳng vừa tìm.

Biên độ nghiêng trên vòng là A=√(a²+b²)=10 mm. Độ dốc hình học có độ lớn A/R=1 mm/m, tức 0,001 khi đổi về tỷ số chiều dài cùng đơn vị. Góc nghiêng tương ứng là arctan(0,001)≈0,057296°. Chênh lệch giữa hai điểm đối diện theo phương nghiêng lớn nhất của mặt phẳng là 2A=20 mm.

Phần dư cho biết điều gì?

Phần dư lần lượt là +3; 0; −3; 0; +3; 0; −3; 0 mm. Giá trị tuyệt đối lớn nhất là 3 mm. Căn trung bình bình phương phần dư là:

RMS = √(Σeᵢ²/N) = √(36/8) ≈ 2,12132 mm

RMS ở đây là chỉ số mức không phẳng của chính bộ dữ liệu, không phải độ không đảm bảo của máy đo. Bởi ta chủ động tạo thành phần 3cos2θ, phần dư có quy luật hình học. Gọi nó là nhiễu ngẫu nhiên rồi dùng để suy độ chính xác thiết bị sẽ làm mất ý nghĩa của dữ liệu.

Chênh giữa giá trị lớn nhất và nhỏ nhất trong tám số đo là khoảng 20,89949 mm. Hai điểm đó ở 45° và 270°, không đối diện nhau. Chia chênh này cho đường kính 20 m cho khoảng 1,04497 mm/m, khác độ dốc mặt phẳng 1 mm/m. Cách lấy max−min vừa trộn ảnh hưởng không phẳng vừa có thể dùng sai khoảng cách giữa hai điểm.

Suy chuyển vị đỉnh chỉ khi chấp nhận giả thiết vật rắn

Nếu toàn bộ bồn cao 12 m nghiêng như vật rắn đúng bằng góc mặt phẳng trên, chuyển vị ngang tương đối giữa đỉnh và chân có độ lớn xấp xỉ 12×0,001=0,012 m, hay 12 mm. Đây là suy luận hình học có điều kiện. Số đo lún tại vành không chứng minh thân bồn giữ hình trụ hoặc không có biến dạng khác.

Tương tự, phần dư 3 mm trên vành không xác định dạng võng của đáy ở giữa bồn. Cần dữ liệu nội vùng hoặc mô hình kết cấu phù hợp để đánh giá vùng đó. Không có thông tin về chiều dày, vật liệu, liên kết và hình học thân nên bài không tính ứng suất hoặc khả năng chịu lực.

Độ nhạy với một điểm bị lệch

Giả sử điểm 0° bị ghi tăng thêm 4 mm, các điểm khác giữ nguyên. Khi tính lại, c tăng lên 20,5 mm, a tăng thành 7 mm, b vẫn 8 mm. Biên độ mặt phẳng trở thành √113≈10,63015 mm, tức độ dốc tăng khoảng 6,3015%.

Phần dư tại điểm sai tăng từ 3 lên 5,5 mm, không tăng đủ 4 mm, vì một phần sai lệch đã bị mô hình hấp thụ vào c và a. Do đó, kiểm tra phần dư phải đi cùng kiểm tra số liệu gốc và độ ổn định tham số. Không xóa điểm chỉ để làm đường khớp đẹp hơn; cần xác định lỗi đo, thay đổi mốc hay một biến dạng thực.

Nếu các quan trắc có độ biến động khác nhau và có cơ sở định lượng, có thể dùng bình phương tối thiểu có trọng số. NIST giải thích mỗi trọng số điều chỉnh mức ảnh hưởng của một quan trắc vào lời giải. [4] Trọng số không nên được lựa chọn tùy ý để giảm vai trò của những điểm cho kết quả bất lợi.

Đọc theo thời gian và lưu dấu vết tính toán

Tại mỗi đợt đo, nên lưu cả sᵢ, mặt phẳng khớp và phần dư tại đúng vị trí góc. Sau đó so sánh sự thay đổi của c, độ dốc, phương nghiêng và dạng phần dư. Hai đợt có cùng RMS vẫn có thể có vùng lún cục bộ dịch chuyển hoặc phương nghiêng thay đổi.

Một hồ sơ có thể tính lại cần thể hiện quy ước dấu, cơ sở cao độ, vị trí điểm, trạng thái tải, độ chính xác đo và phương pháp xử lý điểm thiếu. Kết quả hình học giúp xác định nơi cần tìm hiểu thêm; quyết định kỹ thuật về bồn phải dựa trên cấu hình thực và phương pháp đánh giá được lựa chọn, không chỉ trên một con số nghiêng hoặc RMS.

Nguồn tham khảo
[1] Cyclone 3DR Help — Differential Settlements — Leica Geosystems / Hexagon. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] EM 1110-2-1009 — Structural Deformation Surveying, February 2018 — U.S. Army Corps of Engineers. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] 10.10 Introduction to Chemical Engineering — Least-Squares Fitting a Model to Data — Massachusetts Institute of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Engineering Statistics Handbook — 4.4.3.2 Weighted Least Squares — National Institute of Standards and Technology / SEMATECH. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top