Giữ thể tích hay giữ trạng thái nổi cân bằng?
Khi khối lượng riêng nước tăng, một vật cứng ngập hoàn toàn có lực nổi tăng nếu thể tích không đổi. Nhưng với một sà lan tự do đang nổi cân bằng, tổng lực nổi vẫn phải bằng trọng lượng; điều thay đổi chủ yếu là thể tích ngập và mớn nước. Hai câu hỏi này có cùng nền tảng Archimedes nhưng khác điều kiện ràng buộc.
Nguyên lý lực nổi bằng trọng lượng chất lỏng bị chiếm chỗ dẫn đến B=ρgV trong nước đồng nhất. Với vật nổi không có lực đứng khác, B=Mg. [1] Bài dùng hai quan hệ ấy để khảo sát độ nhạy. Các hình học sà lan và phao dưới đây đều là giả định, không phải bảng thủy tĩnh của một phương tiện cụ thể.
Trường hợp vật ngập hoàn toàn
Giữ V và khối lượng M không đổi, lực nổi tổng B=ρgV, còn lực thuần hướng lên F_net=(ρV−M)g. Do đó dB/dρ=gV và dF_net/dρ=gV. Thay đổi tuyệt đối của hai lực bằng nhau, nhưng phần trăm thay đổi không nhất thiết giống nhau vì hai giá trị ban đầu khác nhau.
Giả định một vật có V=40 m³, M=39.500 kg và g=9,81 m/s². Trong nước ρ=1.000 kg/m³, B=392.400 N và F_net=4.905 N. Trong nước ρ=1.025 kg/m³, B=402.210 N và F_net=14.715 N. Lực nổi tổng tăng 2,5%, nhưng lực thuần tăng gấp ba.
Không có mâu thuẫn: lực thuần nhỏ là hiệu của hai lực lớn. Nếu vật gần trạng thái trung hòa nổi, một thay đổi nhỏ của ρ có thể làm phần trăm thay đổi của F_net rất lớn, hoặc đổi dấu. Vì thế, khi báo cáo độ nhạy nên ghi cả chênh lực bằng N, không chỉ phần trăm dễ tạo cảm giác sai về quy mô.
Sà lan thành đứng với khối lượng cố định
Xét sà lan dạng hộp, mặt nước cắt thân có diện tích không đổi A=L×B_w. Dùng B_w cho chiều rộng để không nhầm với ký hiệu lực nổi B. Bỏ qua nghiêng, chúi, biến dạng thân và các thể tích phụ; mớn T thỏa V=AT. Cân bằng cho:
T = M/(ρA)
Ví dụ giả định L=40 m, B_w=10 m, A=400 m² và M=1.000.000 kg, bao gồm mọi tải đang nằm trên sà lan. Trong nước 1.025 kg/m³, T₁≈2,439024 m. Nếu chuyển sang nước 1.000 kg/m³ và giữ M, T₂=2,500000 m. Mớn tăng khoảng 60,976 mm, tức 2,5% so với T₁.
Tổng lực nổi vẫn là Mg=9.810.000 N ở cả hai trạng thái cân bằng. Không vừa tăng mớn theo tỷ lệ khối lượng riêng rồi còn giảm lực nổi tổng thêm 2,44% cho cùng trạng thái. Việc tăng thể tích ngập chính là cơ chế để lực nổi trở lại cân bằng với trọng lượng.
Với khối lượng riêng trung gian 1.012,5 kg/m³, mớn là khoảng 2,469136 m. Quan hệ T với ρ là nghịch đảo, nên giá trị này không đúng bằng trung bình cộng của hai mớn đầu và cuối. Sai khác có thể nhỏ nhưng cho thấy nên dùng công thức trực tiếp thay vì nội suy tuyến tính trên một khoảng lớn mà không kiểm tra.
Độ nhạy vi phân và sai số xấp xỉ
Giữ M và A, lấy đạo hàm:
dT/dρ = −M/(Aρ²) = −T/ρ
Ở ρ=1.025 kg/m³, dT/dρ≈−0,002379536 m cho mỗi kg/m³. Giảm ρ đi 25 kg/m³, xấp xỉ tuyến tính cho mớn tăng 59,488 mm. Kết quả chính xác 60,976 mm lớn hơn khoảng 1,487 mm. Đây là sai số của phép tuyến tính hóa, chưa bao gồm sai số đo khối lượng riêng hay hình học thân.
Với một thân bất kỳ, thể tích ngập V(T) không nhất thiết tuyến tính. Từ M=ρV(T), dùng dV/dT=A_wp tại trạng thái đang xét cho dT/dρ=−V/(ρA_wp). Công thức T/ρ chỉ xuất hiện khi V=A_wpT như thân thành đứng. Cần lấy A_wp từ hình học hoặc đường thủy tĩnh phù hợp, không thay bằng diện tích boong nếu hai diện tích khác nhau.
Nếu khối lượng cùng thay đổi, vi phân cân bằng là dM=Vdρ+ρA_wp dT. Nhờ vậy có thể tách phần đổi mớn do thêm tải khỏi phần do đổi môi trường nước. Với sà lan ví dụ, ở ρ=1.025 kg/m³, mỗi 1 mm chìm thêm ứng với 410 kg khối lượng tăng nếu ρ giữ nguyên. Con số ấy không còn đủ giải thích mớn nếu mật độ nước đồng thời thay đổi.
Nước hai lớp: phải lấy trọng số theo thể tích
Giả định có lớp trên dày h₁=1,5 m với ρ₁=1.000 kg/m³ và lớp dưới ρ₂=1.025 kg/m³. Giữ thân hộp A=400 m², M=1.000.000 kg; mặt phân lớp ngang, chất lỏng tĩnh và bỏ qua sự chuyển tiếp liên tục giữa hai lớp. Khi T>h₁, khối lượng chất lỏng bị chiếm chỗ là A[ρ₁h₁+ρ₂(T−h₁)].
Cân bằng cho:
T = h₁ + (M/A−ρ₁h₁)/ρ₂
Thay số nhận T≈2,475610 m, đúng với giả thiết đáy thân xuống dưới mặt phân lớp 1,5 m. Nếu giả định toàn bộ nước đều có ρ=1.025 kg/m³, sẽ tính mớn nhỏ hơn khoảng 36,585 mm. Nếu lấy trung bình đơn giản (1.000+1.025)/2=1.012,5 kg/m³, mớn lại nhỏ hơn kết quả hai lớp khoảng 6,474 mm.
Khối lượng riêng hiệu dụng đúng cho thể tích ngập ở nghiệm là M/(AT)≈1.009,852 kg/m³. Nó thấp hơn trung bình cộng vì phần thể tích nằm trong lớp nhẹ lớn hơn phần nằm trong lớp nặng. Đây là trung bình theo thể tích bị chiếm chỗ, không phải trung bình hai giá trị đo tùy ý.
Trong trường hợp ρ thay đổi liên tục theo độ sâu, thay phép cộng hai lớp bằng tích phân ρ trên thể tích chiếm nước. Nếu hình dạng thân thay đổi theo cao độ, cả phân bố diện tích mặt cắt cũng phải tham gia tích phân. Một mẫu nước lấy ở mặt không tự đại diện được toàn thể tích ngập trong một trường phân lớp.
Nhiệt độ và độ mặn phải đi cùng định nghĩa
Bảng ITTC cho nước biển chuẩn ở áp suất 0,101325 MPa và độ mặn tuyệt đối 35,16504 g/kg: khối lượng riêng tại 15°C là 1.026,0210 kg/m³, tại 25°C là 1.023,3873 kg/m³. [2] Dùng riêng hai giá trị bảng cho sà lan giả định trên, mớn tăng từ khoảng 2,436597 lên 2,442868 m, tức 6,271 mm, khi giữ các đầu vào khác.
Phép so sánh chỉ phản ánh hai trạng thái tính chất đã nêu; không mô tả mọi quá trình nước thực nóng lên, trộn hoặc đổi độ mặn. Bài không giả định nước biển Việt Nam luôn có độ mặn chuẩn đó. Giá trị 1.025 kg/m³ dùng trong các ví dụ trước là một đầu vào minh họa tiện tính, không phải hằng số vật lý chính xác.
Khi tính bằng thư viện TEOS-10, hàm gsw_rho nhận độ mặn tuyệt đối SA, nhiệt độ bảo toàn CT và áp suất biển p để trả khối lượng riêng tại chỗ. Tài liệu chỉ rõ SA dùng g/kg, CT dùng °C, p dùng dbar và có phạm vi thích hợp của biểu thức xấp xỉ. [3] Không đưa thẳng một số đo nhiệt độ bất kỳ vào CT hoặc độ mặn thực hành vào SA mà bỏ qua bước chuyển đổi cần thiết.
Áp suất biển trong giao diện này cũng có quy ước riêng so với áp suất tuyệt đối. Một tệp ghi Pa, bar hoặc độ sâu bằng mét không thể được nạp vào trường dbar chỉ bằng cách đổi tên cột. Khi cần độ chính xác cao, lưu cả loại biến, đơn vị, phép chuyển đổi và điều kiện tham chiếu bên cạnh kết quả ρ.
Giới hạn của khảo sát mớn
Thân thành đứng làm bài toán trong ví dụ khép kín bằng đại số đơn giản. Thân có mũi, lái, độ vát hoặc nghiêng cần hình học ngập phù hợp. Nếu lực neo, dây giữ, tiếp xúc đáy hoặc tải ngoài có thành phần đứng, cân bằng không còn chỉ Mg=ρgV. Đổi khối lượng riêng cũng không tự cho biết thay đổi ổn định góc hoặc khả năng chịu sóng.
Một phép kiểm tốt bắt đầu từ câu hỏi vật đang bị giữ thể tích ngập hay được tự đổi mớn. Sau đó giữ đúng khối lượng, hình học và dữ liệu nước cho từng trạng thái. Với nước phân lớp, kiểm tra khối lượng nước bị chiếm chỗ theo từng vùng trước khi chọn một mật độ tương đương. Cách tiếp cận này giúp các số nhỏ như vài milimét mớn có ý nghĩa vật lý và có thể truy lại giả thiết đã tạo ra chúng.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1, 14.4: Archimedes’ Principle and Buoyancy — OpenStax — Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Fresh Water and Seawater Properties, Revision 03 (2024), Section 3.1 and Table 3 — International Towing Tank Conference. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] GSW Oceanographic Toolbox: gsw_rho — In-situ Density — TEOS-10 / Gibbs SeaWater Oceanographic Toolbox. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Khi khối lượng riêng nước tăng, một vật cứng ngập hoàn toàn có lực nổi tăng nếu thể tích không đổi. Nhưng với một sà lan tự do đang nổi cân bằng, tổng lực nổi vẫn phải bằng trọng lượng; điều thay đổi chủ yếu là thể tích ngập và mớn nước. Hai câu hỏi này có cùng nền tảng Archimedes nhưng khác điều kiện ràng buộc.
Nguyên lý lực nổi bằng trọng lượng chất lỏng bị chiếm chỗ dẫn đến B=ρgV trong nước đồng nhất. Với vật nổi không có lực đứng khác, B=Mg. [1] Bài dùng hai quan hệ ấy để khảo sát độ nhạy. Các hình học sà lan và phao dưới đây đều là giả định, không phải bảng thủy tĩnh của một phương tiện cụ thể.
Trường hợp vật ngập hoàn toàn
Giữ V và khối lượng M không đổi, lực nổi tổng B=ρgV, còn lực thuần hướng lên F_net=(ρV−M)g. Do đó dB/dρ=gV và dF_net/dρ=gV. Thay đổi tuyệt đối của hai lực bằng nhau, nhưng phần trăm thay đổi không nhất thiết giống nhau vì hai giá trị ban đầu khác nhau.
Giả định một vật có V=40 m³, M=39.500 kg và g=9,81 m/s². Trong nước ρ=1.000 kg/m³, B=392.400 N và F_net=4.905 N. Trong nước ρ=1.025 kg/m³, B=402.210 N và F_net=14.715 N. Lực nổi tổng tăng 2,5%, nhưng lực thuần tăng gấp ba.
Không có mâu thuẫn: lực thuần nhỏ là hiệu của hai lực lớn. Nếu vật gần trạng thái trung hòa nổi, một thay đổi nhỏ của ρ có thể làm phần trăm thay đổi của F_net rất lớn, hoặc đổi dấu. Vì thế, khi báo cáo độ nhạy nên ghi cả chênh lực bằng N, không chỉ phần trăm dễ tạo cảm giác sai về quy mô.
Sà lan thành đứng với khối lượng cố định
Xét sà lan dạng hộp, mặt nước cắt thân có diện tích không đổi A=L×B_w. Dùng B_w cho chiều rộng để không nhầm với ký hiệu lực nổi B. Bỏ qua nghiêng, chúi, biến dạng thân và các thể tích phụ; mớn T thỏa V=AT. Cân bằng cho:
T = M/(ρA)
Ví dụ giả định L=40 m, B_w=10 m, A=400 m² và M=1.000.000 kg, bao gồm mọi tải đang nằm trên sà lan. Trong nước 1.025 kg/m³, T₁≈2,439024 m. Nếu chuyển sang nước 1.000 kg/m³ và giữ M, T₂=2,500000 m. Mớn tăng khoảng 60,976 mm, tức 2,5% so với T₁.
Tổng lực nổi vẫn là Mg=9.810.000 N ở cả hai trạng thái cân bằng. Không vừa tăng mớn theo tỷ lệ khối lượng riêng rồi còn giảm lực nổi tổng thêm 2,44% cho cùng trạng thái. Việc tăng thể tích ngập chính là cơ chế để lực nổi trở lại cân bằng với trọng lượng.
Với khối lượng riêng trung gian 1.012,5 kg/m³, mớn là khoảng 2,469136 m. Quan hệ T với ρ là nghịch đảo, nên giá trị này không đúng bằng trung bình cộng của hai mớn đầu và cuối. Sai khác có thể nhỏ nhưng cho thấy nên dùng công thức trực tiếp thay vì nội suy tuyến tính trên một khoảng lớn mà không kiểm tra.
Độ nhạy vi phân và sai số xấp xỉ
Giữ M và A, lấy đạo hàm:
dT/dρ = −M/(Aρ²) = −T/ρ
Ở ρ=1.025 kg/m³, dT/dρ≈−0,002379536 m cho mỗi kg/m³. Giảm ρ đi 25 kg/m³, xấp xỉ tuyến tính cho mớn tăng 59,488 mm. Kết quả chính xác 60,976 mm lớn hơn khoảng 1,487 mm. Đây là sai số của phép tuyến tính hóa, chưa bao gồm sai số đo khối lượng riêng hay hình học thân.
Với một thân bất kỳ, thể tích ngập V(T) không nhất thiết tuyến tính. Từ M=ρV(T), dùng dV/dT=A_wp tại trạng thái đang xét cho dT/dρ=−V/(ρA_wp). Công thức T/ρ chỉ xuất hiện khi V=A_wpT như thân thành đứng. Cần lấy A_wp từ hình học hoặc đường thủy tĩnh phù hợp, không thay bằng diện tích boong nếu hai diện tích khác nhau.
Nếu khối lượng cùng thay đổi, vi phân cân bằng là dM=Vdρ+ρA_wp dT. Nhờ vậy có thể tách phần đổi mớn do thêm tải khỏi phần do đổi môi trường nước. Với sà lan ví dụ, ở ρ=1.025 kg/m³, mỗi 1 mm chìm thêm ứng với 410 kg khối lượng tăng nếu ρ giữ nguyên. Con số ấy không còn đủ giải thích mớn nếu mật độ nước đồng thời thay đổi.
Nước hai lớp: phải lấy trọng số theo thể tích
Giả định có lớp trên dày h₁=1,5 m với ρ₁=1.000 kg/m³ và lớp dưới ρ₂=1.025 kg/m³. Giữ thân hộp A=400 m², M=1.000.000 kg; mặt phân lớp ngang, chất lỏng tĩnh và bỏ qua sự chuyển tiếp liên tục giữa hai lớp. Khi T>h₁, khối lượng chất lỏng bị chiếm chỗ là A[ρ₁h₁+ρ₂(T−h₁)].
Cân bằng cho:
T = h₁ + (M/A−ρ₁h₁)/ρ₂
Thay số nhận T≈2,475610 m, đúng với giả thiết đáy thân xuống dưới mặt phân lớp 1,5 m. Nếu giả định toàn bộ nước đều có ρ=1.025 kg/m³, sẽ tính mớn nhỏ hơn khoảng 36,585 mm. Nếu lấy trung bình đơn giản (1.000+1.025)/2=1.012,5 kg/m³, mớn lại nhỏ hơn kết quả hai lớp khoảng 6,474 mm.
Khối lượng riêng hiệu dụng đúng cho thể tích ngập ở nghiệm là M/(AT)≈1.009,852 kg/m³. Nó thấp hơn trung bình cộng vì phần thể tích nằm trong lớp nhẹ lớn hơn phần nằm trong lớp nặng. Đây là trung bình theo thể tích bị chiếm chỗ, không phải trung bình hai giá trị đo tùy ý.
Trong trường hợp ρ thay đổi liên tục theo độ sâu, thay phép cộng hai lớp bằng tích phân ρ trên thể tích chiếm nước. Nếu hình dạng thân thay đổi theo cao độ, cả phân bố diện tích mặt cắt cũng phải tham gia tích phân. Một mẫu nước lấy ở mặt không tự đại diện được toàn thể tích ngập trong một trường phân lớp.
Nhiệt độ và độ mặn phải đi cùng định nghĩa
Bảng ITTC cho nước biển chuẩn ở áp suất 0,101325 MPa và độ mặn tuyệt đối 35,16504 g/kg: khối lượng riêng tại 15°C là 1.026,0210 kg/m³, tại 25°C là 1.023,3873 kg/m³. [2] Dùng riêng hai giá trị bảng cho sà lan giả định trên, mớn tăng từ khoảng 2,436597 lên 2,442868 m, tức 6,271 mm, khi giữ các đầu vào khác.
Phép so sánh chỉ phản ánh hai trạng thái tính chất đã nêu; không mô tả mọi quá trình nước thực nóng lên, trộn hoặc đổi độ mặn. Bài không giả định nước biển Việt Nam luôn có độ mặn chuẩn đó. Giá trị 1.025 kg/m³ dùng trong các ví dụ trước là một đầu vào minh họa tiện tính, không phải hằng số vật lý chính xác.
Khi tính bằng thư viện TEOS-10, hàm gsw_rho nhận độ mặn tuyệt đối SA, nhiệt độ bảo toàn CT và áp suất biển p để trả khối lượng riêng tại chỗ. Tài liệu chỉ rõ SA dùng g/kg, CT dùng °C, p dùng dbar và có phạm vi thích hợp của biểu thức xấp xỉ. [3] Không đưa thẳng một số đo nhiệt độ bất kỳ vào CT hoặc độ mặn thực hành vào SA mà bỏ qua bước chuyển đổi cần thiết.
Áp suất biển trong giao diện này cũng có quy ước riêng so với áp suất tuyệt đối. Một tệp ghi Pa, bar hoặc độ sâu bằng mét không thể được nạp vào trường dbar chỉ bằng cách đổi tên cột. Khi cần độ chính xác cao, lưu cả loại biến, đơn vị, phép chuyển đổi và điều kiện tham chiếu bên cạnh kết quả ρ.
Giới hạn của khảo sát mớn
Thân thành đứng làm bài toán trong ví dụ khép kín bằng đại số đơn giản. Thân có mũi, lái, độ vát hoặc nghiêng cần hình học ngập phù hợp. Nếu lực neo, dây giữ, tiếp xúc đáy hoặc tải ngoài có thành phần đứng, cân bằng không còn chỉ Mg=ρgV. Đổi khối lượng riêng cũng không tự cho biết thay đổi ổn định góc hoặc khả năng chịu sóng.
Một phép kiểm tốt bắt đầu từ câu hỏi vật đang bị giữ thể tích ngập hay được tự đổi mớn. Sau đó giữ đúng khối lượng, hình học và dữ liệu nước cho từng trạng thái. Với nước phân lớp, kiểm tra khối lượng nước bị chiếm chỗ theo từng vùng trước khi chọn một mật độ tương đương. Cách tiếp cận này giúp các số nhỏ như vài milimét mớn có ý nghĩa vật lý và có thể truy lại giả thiết đã tạo ra chúng.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1, 14.4: Archimedes’ Principle and Buoyancy — OpenStax — Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Fresh Water and Seawater Properties, Revision 03 (2024), Section 3.1 and Table 3 — International Towing Tank Conference. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] GSW Oceanographic Toolbox: gsw_rho — In-situ Density — TEOS-10 / Gibbs SeaWater Oceanographic Toolbox. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


