Khối lượng khí tồn trong tuyến: dùng áp suất tuyệt đối và hệ số Z

Ống không chỉ vận chuyển mà còn chứa một lượng khí đáng kể
Khi lưu lượng ra lớn hơn lưu lượng vào trong một khoảng thời gian, mạng vẫn có thể cấp khí bằng cách giảm lượng khí đang tồn bên trong. Áp suất và phân bố trạng thái sẽ thay đổi theo quá trình này. Vì vậy chênh lệch hai đồng hồ lưu lượng chưa tự nó là bằng chứng thất thoát nếu chưa tính biến động tồn chứa.

National Gas gọi lượng khí trong hệ thống tại một thời điểm là linepack. Phương pháp công khai của đơn vị này chia mạng thành các đoạn, tính lượng khí theo thể tích lòng ống và tỷ số mật độ, rồi cộng các đoạn. [1] Bài dưới đây xây dựng ví dụ riêng theo cùng nguyên lý bảo toàn khối lượng, không sao chép mô hình hay thông số của mạng thực đó.

Khối lượng, thể tích lòng ống và thể tích cơ sở
Với đoạn tròn đều, thể tích hình học V=πD_i²L/4; D_i là đường kính trong, L là chiều dài. Nếu trạng thái đồng đều, khối lượng khí m=ρV. Đối với mô hình khí thực viết theo hệ số nén Z, ta dùng ρ=p/(ZRT), suy ra:

m=pV/(ZRT).

Trong công thức, p là áp suất tuyệt đối tính bằng Pa, T là nhiệt độ tuyệt đối K, R là hằng số khí riêng J/(kg·K), Z không có đơn vị và m tính bằng kg. R=R_u/M_m nếu khối lượng mol M_m và hằng số khí phổ quát dùng cùng cơ sở mol hoặc kmol.

Thể tích cơ sở V_b=m/ρ_b không phải khoảng rỗng bổ sung trong tuyến. Nó biểu diễn cùng lượng khí ở trạng thái quy chiếu p_b, T_b, Z_b. Thay hai mật độ cho V_b=V(p/p_b)(T_b/T)(Z_b/Z). Phần mô tả công khai ISO 15970 phân biệt mật độ vận hành và cơ sở, đồng thời nêu vai trò của Z ở cả hai điều kiện khi quy đổi thể tích. [3]

Ví dụ tồn khí ở trạng thái đồng đều
Giả định một tuyến có D_i=0,300 m và L=12.000 m, nên V≈848,230016 m³. Khí giả định có M_m=19,000 kg/kmol; dùng R_u=8.314,462618 J/(kmol·K) thì R≈437,603296 J/(kg·K). Các thông số thành phần và Z dưới đây được đặt cho bài tính, không phải dữ liệu được đo của một mỏ.

Cho p=6,000 MPa tuyệt đối, T=303,15 K và Z=0,880. Mật độ tính được khoảng 51,396130 kg/m³; khối lượng tồn m≈43.595,740460 kg. Thể tích lòng ống chưa đến 850 m³ nhưng lượng khí quy về áp suất gần khí quyển lớn hơn nhiều vì mật độ thay đổi mạnh.

Chọn riêng cho ví dụ điều kiện cơ sở p_b=101.325 Pa, T_b=288,15 K và Z_b=0,997. Mật độ cơ sở bằng khoảng 0,805976 kg/m³; V_b≈54.090,601675 m³. Báo cáo nên ghi đủ ba điều kiện cơ sở. Chỉ viết “54.091 m³ chuẩn” mà không định nghĩa chuẩn nào có thể làm người đọc so hai số trên hai cơ sở khác nhau.

Áp suất dư không được đưa thẳng vào phương trình trạng thái
Nếu áp suất khí quyển là 101.325 Pa, áp suất dư tương ứng với trạng thái trên là 5.898.675 Pa. Nhập con số này thay p tuyệt đối cho m≈42.859,517393 kg, thấp hơn đúng 1,68875% trong phép tính giữ T và Z như cũ.

Sai số tương đối không cố định cho mọi áp suất. Ở một ví dụ khác có p tuyệt đối 0,300 MPa và áp suất khí quyển giả định 0,100 MPa, dùng áp suất dư 0,200 MPa sẽ làm khối lượng thấp hơn một phần ba. Việc nhầm loại áp suất đặc biệt đáng kể khi áp suất vận hành gần khí quyển.

Tài liệu CygNet phân biệt đầu vào áp suất dư với áp suất trung bình tuyệt đối và có thông số khí quyển để chuyển đổi. Nó cũng dùng nhiệt độ tuyệt đối trong phép tính tồn chứa. [2] Khi chuyển công thức sang SI, cần giữ nguyên ý nghĩa nhiệt động, không chỉ đổi nhãn đơn vị từ psi sang Pa.

Tuyến có nhiệt độ và hệ số nén khác nhau cần được chia đoạn
Xét một kịch bản riêng: mỗi nửa tuyến có thể tích V/2. Nửa thứ nhất có p₁=6 MPa, T₁=310 K, Z₁=0,86; nửa thứ hai có p₂=4 MPa, T₂=290 K, Z₂=0,92. Coi từng nửa đồng đều, tính riêng m_j=p_jV_j/(Z_jRT_j).

Kết quả m₁≈21.811,933372 kg và m₂≈14.530,388398 kg; tổng m≈36.342,321770 kg. Nếu lấy trung bình số học p=5 MPa, T=300 K và Z=0,89 rồi tính một lần cho cả tuyến, kết quả là 36.298,760530 kg, thấp hơn khoảng 0,119864%.

Mức sai lệch nhỏ này là đặc điểm của bộ đầu vào đã chọn, không chứng minh phép lấy trung bình luôn đạt yêu cầu. Hàm p/(ZT) phi tuyến theo T và Z; lấy trung bình từng biến rồi chia thường không bằng trung bình mật độ. Khi có nhiều đoạn, cách trực tiếp là cộng V_jρ_j và xác định độ phân giải cần thiết theo biến thiên trạng thái.

Trung bình áp suất phải phù hợp với phân bố dọc tuyến
Giả sử một trường hợp khác có D_i, T và Z không đổi, còn p(x)² biến thiên tuyến tính từ p₁² ở đầu đến p₂² ở cuối. Tích phân trung bình theo chiều dài cho:

p_bar=(2/3)(p₁²+p₁p₂+p₂²)/(p₁+p₂).

Đây là kết quả tự suy từ tích phân của căn một hàm tuyến tính; không áp dụng cho mọi phân bố áp suất. Với p₁=6 MPa và p₂=4 MPa tuyệt đối, p_bar=5,066667 MPa, khác trung bình số học 5 MPa.

Giữ T=300 K và Z=0,900 trong ví dụ này, khối lượng theo phân bố trên bằng khoảng 36.374,046848 kg. Dùng trung bình số học cho 35.895,440969 kg, thấp hơn khoảng 1,315789%. Nếu p₁ tiến tới p₂, hai cách tiến đến cùng kết quả; không cần dùng biểu thức dạng chia cho p₁²−p₂² dễ gây mất chính xác số khi hai đầu gần bằng nhau.

CygNet cung cấp nhiều lựa chọn áp suất trung bình. [2] Điều đó nhắc người lập mô hình ghi rõ phương pháp và phạm vi phù hợp, thay vì coi một nút chọn mặc định là bằng chứng rằng phân bố thực đã được mô tả đúng.

Lượng tồn tổng khác phần có thể rút
Để ước lượng sơ bộ, đặt hai trạng thái đồng đều riêng có p_high=6 MPa và p_low=4 MPa, cùng T=300 K và Z=0,900. Chênh khối lượng Δm=V(p_high−p_low)/(ZRT)≈14.358,176387 kg.

Nếu giả định thiếu hụt giữa dòng ra và dòng vào luôn 3,00 kg/s, tỷ số Δm/3 tương đương khoảng 79,767647 phút. Đây chỉ là thời gian theo ngân sách khối lượng của giả thiết. Hai áp suất do người viết đặt cho ví dụ không phải giới hạn cho phép của tuyến, và thời gian này không bảo đảm áp suất giao khí tại mọi nút vẫn đạt yêu cầu.

Trong thực tế, áp suất đầu ra có thể chạm điều kiện vận hành trước khi toàn bộ chênh tồn lý tưởng được sử dụng. Máy nén, phân nhánh, nhiệt độ quá độ và vị trí điểm cấp–rút ảnh hưởng khả năng giao khí. Muốn xác định lượng rút khả dụng phải giải mạng và điều kiện biên theo thời gian.

Độ nhạy và cân bằng theo thời gian
Ở cùng p, Z và thể tích, tăng T từ 303,15 lên 313,15 K làm m còn 0,968066 lần, giảm khoảng 3,193358%. Ở cùng p, T, thay Z từ 0,88 thành 0,90 làm m giảm 2,222222%. Tăng D_i 1% làm V và m tăng 2,01% nếu các điều kiện khác giữ nguyên.

Đây là phép tách từng biến để hiểu độ nhạy. Trong một khí thực, Z thường thay đổi theo p, T và thành phần; kịch bản vật lý cuối cùng phải tính các biến nhất quán. Cũng cần đồng bộ dấu thời gian của áp suất, nhiệt độ và lưu lượng để không ghép trạng thái của hai thời điểm khác nhau.

Nếu dòng vào 8,0 kg/s và dòng ra 10,5 kg/s kéo dài một giờ, cân bằng cho Δm=(8,0−10,5)×3.600=−9.000 kg khi không có nguồn hoặc nhánh khác. So con số này với thay đổi tồn chứa độc lập giúp đánh giá độ khép kín. Phần dư chỉ có ý nghĩa sau khi đã xét các dòng biên, biến động tồn và độ không đảm bảo đo của cùng khoảng thời gian.

Nguồn tham khảo
[1] NTS Linepack — National Gas. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Line Pack Formulas — Weatherford — CygNet 9.4 Documentation. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] ISO 15970:2008 — Natural gas — Measurement of properties — Volumetric properties: density, pressure, temperature and compression factor — International Organization for Standardization — Public abstract. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top