Hình học dây cáp cẩu: ảnh hưởng góc đến lực căng

1. Cần ghi góc được đo từ đâu
Một bảng ghi “góc cáp 60°” chưa đủ để tính lực. Góc có thể được đo từ phương ngang, phương đứng hoặc giữa hai nhánh. Crosby phân biệt ba cách gọi này trong hướng dẫn về tam giác treo.[1] Với bộ treo hai nhánh đối xứng, đặt θ là góc một nhánh so với phương ngang, β là góc so với phương đứng và γ là góc giữa hai nhánh:

β = 90° − θ
γ = 2β = 180° − 2θ

Như vậy θ = 60° tương ứng β = 30° và γ = 60°. Nhưng khi θ = 45°, γ = 90°. Không thể lấy trực tiếp cột “góc giữa hai nhánh” của một bảng thay cho góc trong công thức sinθ. Bài này luôn dùng θ từ phương ngang; mọi tải và kích thước trong ví dụ đều giả định.

2. Suy ra lực, không chỉ nhớ một hệ số
Xét vật cứng có hai điểm nâng cùng cao độ, trọng tâm nằm giữa, hai nhánh cáp giống nhau và đầu trên tập trung tại một điểm ngay trên trọng tâm. Bỏ khối lượng cáp, gia tốc và tác động ngoài mặt phẳng. Gọi W là tổng trọng lượng được đỡ, T là lực căng mỗi nhánh.

Hai thành phần đứng cộng thành W; hai thành phần ngang triệt tiêu khi xét toàn vật. Do đó:

2T sinθ = W
T = W/(2 sinθ)
V_mỗi_nhánh = W/2
H_mỗi_nhánh = T cosθ = W/(2 tanθ)

Unirope mô tả hệ số góc dựa trên góc ngang và yêu cầu phân biệt trường hợp trọng tâm ở giữa với trường hợp lệch.[2] Ở đây, hệ số 1/sinθ nhân với phần tải đứng của một nhánh, không nhân với toàn W rồi lại gọi kết quả là lực tổng của cả bộ.

3. Một tải, ba hình dạng bộ treo
Cho khối lượng được đỡ là 10.000 kg, chọn g = 9,81 m/s², nên W = 98,10 kN. Tính theo mô hình đối xứng:

θ = 60°: T = 56,638 kN mỗi nhánh
θ = 45°: T = 69,367 kN mỗi nhánh
θ = 30°: T = 98,100 kN mỗi nhánh

Ở θ = 30°, từng nhánh đã chịu lực căng bằng toàn trọng lượng vật, dù thành phần đứng của nó vẫn chỉ là 49,05 kN. Hai lực căng không cùng phương nên không cộng độ lớn T + T để suy ra tải đứng trên móc. Hợp lực ở điểm gom cáp vẫn bằng 98,10 kN trong mô hình đang xét.

Lực ngang tại từng điểm nâng tăng tương ứng. Ở 60° nó bằng 28,319 kN; ở 45° bằng 49,05 kN; ở 30° bằng 84,957 kN. Hai lực ngang ngược chiều không làm tổng lực ngoài tăng, nhưng chúng tạo tác dụng ép vào vật giữa hai tai nâng. Crosby lưu ý rằng phụ kiện tại điểm nối cũng chịu lực theo nhánh và có thể chịu tải nghiêng hoặc tải bên.[1]

4. Dùng kích thước thay cho góc đo trực tiếp
Gọi khoảng cách hai điểm nâng là b, chiều cao điểm gom cáp trên đường nối hai điểm nâng là h và chiều dài tự do mỗi nhánh là l. Với tam giác đối xứng:

l = sqrt(h² + (b/2)²)
sinθ = h/l
T = Wl/(2h)
H = Wb/(4h)

Cho b = 4 m và l = 3 m thì h = sqrt(5) = 2,236068 m. Lực căng mỗi nhánh bằng 65,807 kN và lực ngang bằng 43,872 kN. Nếu chọn h = 2 m với cùng b, l trở thành 2,828427 m và T = 69,367 kN. Phép tính này là so sánh các cấu hình hình học đã cho, chưa phải hướng dẫn điều chỉnh cáp tại hiện trường.

Một lỗi bảng tính thường gặp là giữ đồng thời b, h và l ở ba giá trị không tạo thành tam giác. Chỉ hai đại lượng độc lập trong bộ đối xứng; đại lượng còn lại phải thỏa định lý Pythagore. Cần kiểm tra cả đơn vị và vị trí đo đến tâm chốt nối, thay vì trộn khoảng cách mép với chiều dài tâm–tâm.

5. Trọng tâm lệch: tính phần tải đứng trước
Vẫn dùng W = 98,10 kN, nhưng điểm nâng A ở x = 0, B ở x = 4 m; trọng tâm ở x_G = 2,70 m. Cho điểm gom cáp ở ngay trên x_G và cao 3 m so với hai điểm nâng. Trong trạng thái tĩnh không có lực ngang ngoài, vị trí này cho các lực đồng quy phù hợp với cân bằng toàn vật.

Cân bằng mômen quanh A và cân bằng lực đứng cho:

V_B × 4 = W × 2,70
V_B = 66,2175 kN
V_A = W − V_B = 31,8825 kN

Hai nhánh không nhận 49,05 kN mỗi bên nữa. Chiều dài hình học là l_A = sqrt(3² + 2,70²) = 4,036087 m và l_B = sqrt(3² + 1,30²) = 3,269557 m. Các góc ngang tương ứng 48,0128° và 66,5713°.

Lực căng tính riêng T_A = V_A l_A/3 = 42,8935 kN và T_B = V_B l_B/3 = 72,1673 kN. Nhánh A có góc nhỏ hơn nhưng lực căng nhỏ hơn vì phần tải đứng của nó thấp hơn nhiều. Vì vậy, một kết luận chỉ dựa trên thứ tự góc mà bỏ qua phân phối trọng lượng có thể chọn nhầm nhánh bất lợi.

6. Kiểm tra lại bằng lực ngang và mômen
Từ hình học, H_A = V_A × 2,70/3 = 28,69425 kN, còn H_B = V_B × 1,30/3 cũng bằng 28,69425 kN. Hai thành phần ngang cân bằng. Tổng V_A + V_B = 98,10 kN; mômen của V_B quanh A bằng 264,870 kN·m, đúng mômen trọng lượng.

Nếu ai đó đặt V_A = V_B = W/2 nhưng giữ nguyên hai góc này, lực ngang trái và phải sẽ không bằng nhau. Bảng tính khi ấy có thể cho hai lực căng hữu hạn nhưng cấu hình giả định không ở trạng thái cân bằng. Kiểm tổng lực và mômen giúp phát hiện lỗi trước khi so sánh với định mức cáp.

Nếu móc bị đặt lệch khỏi đường đứng qua trọng tâm trong mô hình vật tự do chỉ chịu trọng lực và hai cáp, vật có xu hướng đổi tư thế cho tới khi có cấu hình cân bằng hoặc xuất hiện tác động khác. Không được giữ hình học cũ trong bảng tính rồi tự thêm một phản lực ngang không có vị trí truyền lực thực tế.

7. Độ nhạy và số nhánh thực sự làm việc
Trong trường hợp đối xứng, vi phân cho dT/T = −cotθ dθ, với dθ theo radian. Ở θ = 30°, giảm một độ làm lực tăng xấp xỉ 3,023%; tính trực tiếp từ 30° xuống 29° cho tăng 3,133%. Đây là khảo sát toán học của công thức, không phải đề xuất dùng cấu hình 29°.

OSHA nêu tải định mức phụ thuộc kiểu mắc, góc tải, độ cong tiếp xúc và các yếu tố cấu tạo; tải không đối xứng cần được phân tích để tránh quá tải một nhánh.[3] Vì vậy, kết quả cân bằng không tự cấp phép cho một góc làm việc hoặc thay thế thông tin của nhà sản xuất.

Tương tự, bốn nhánh hiện diện không chứng minh mỗi nhánh nhận đúng W/4. Sai khác chiều dài, độ cứng cáp, biến dạng khung và vị trí trọng tâm có thể làm phân phối khác đi. Khi số ẩn lực vượt số phương trình cân bằng, cần quan hệ tương thích biến dạng hoặc một mô hình phân phối được chấp nhận cho đúng bộ treo; chia đều chỉ là một giả thiết phải chứng minh.

8. Ghi kết quả để người khác kiểm tra được
Một trang tính nên thể hiện riêng W, V_i, H_i, T_i, góc và chiều dài của từng nhánh. Kèm tọa độ điểm nâng, vị trí trọng tâm, giả thiết tải tĩnh và những phần khối lượng đã tính. Khi có tải động, lực gió hoặc tương tác với mặt đỡ, hãy lập trạng thái tải riêng thay vì làm mất dấu nguồn gốc bằng một hệ số không giải thích.

Cuối cùng, so sánh lực tác dụng với khả năng làm việc của cả chuỗi truyền lực theo đúng cấu hình: cáp, đầu cáp, ma ní, móc và tai nâng. Hình học giải thích vì sao lực đổi; tài liệu định mức và đánh giá kỹ thuật của bộ treo mới xác định được cấu hình có đáp ứng yêu cầu sử dụng hay không.

Nguồn tham khảo
[1] Danny's Rigging Den: Sling Angle Best Practices — Crosby, Danny Bishop, 2018. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Sling Angles and Angularity Factors — Unirope Ltd.. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Guidance on Safe Sling Use — Wire Rope Slings — Occupational Safety and Health Administration. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top