Giới hạn chảy quy ước: dựng đường lệch và kiểm giao điểm trên dữ liệu thử kéo

1. Một con số chảy cần kèm cách xác định
Khi đường thử kéo chuyển từ đàn hồi sang dẻo một cách liên tục, việc chỉ mắt chọn “điểm bắt đầu cong” có thể cho kết quả khác nhau giữa những người xử lý. Giới hạn chảy quy ước sử dụng một quy tắc hình học đã xác định, giúp gắn giá trị ứng suất với một mức biến dạng không tỷ lệ được chọn.

ZwickRoell phân biệt các đặc trưng chảy trên, chảy dưới với Rp0,2; ký hiệu sau gắn với mức giãn dẻo quy ước 0,2% của chiều dài đo.[1] Không đổi nhãn tất cả những giá trị đó thành một cột “yield” rồi coi chúng đồng nhất. Bài này tập trung vào cách tính đường lệch 0,2%, không trích các điều kiện nghiệm thu của một mác thép.

2. Đường lệch được viết thế nào?
Instron mô tả phương pháp lấy giao của đường ứng suất–biến dạng và một đường song song với độ dốc đàn hồi đã chọn, dịch theo trục biến dạng một khoảng quy ước.[2] Với ε là biến dạng dạng tỷ số, E là độ dốc bằng MPa và ε_p0=0,002:

σ_lệch = E(ε − ε_p0)

Tại giao điểm, nếu mô hình dỡ tải đàn hồi có cùng E, biến dạng dư suy ra bằng ε−σ/E=ε_p0. Điều này không có nghĩa biến dạng tổng tại giao điểm chỉ là 0,2%. Tổng còn chứa phần đàn hồi σ/E, vẫn hiện diện khi đang chịu lực.

Trong bài, σ=F/A_0 dùng tiết diện ban đầu, ε=ΔL/L_0 dùng chiều dài đo ban đầu. Ứng suất tính bằng N/mm², tương đương MPa. Mọi đường cong số dưới đây được tự dựng; chúng không phải dữ liệu thử của thép dùng cho một thiết bị dầu khí cụ thể.

3. Một đường cong hai đoạn có nghiệm kiểm chứng
Chọn E=200.000 MPa. Vật liệu mô hình đàn hồi đến σ_y=300 MPa, tức ε_y=0,0015. Sau điểm ấy, đường cong tăng với độ dốc tiếp tuyến H_t=5.000 MPa theo biến dạng tổng:

σ = 300 + 5.000(ε − 0,0015)
σ = 292,5 + 5.000ε

Giao với đường lệch 0,2% thỏa 292,5+5.000ε=200.000(ε−0,002). Suy ra ε=0,003551282 và Rp0,2=310,256410 MPa. Giá trị ε này lớn hơn 0,0015 nên nghiệm nằm đúng nhánh sau chảy đã dùng; kiểm nhánh là bước cần thiết trong một mô hình từng đoạn.

Phần đàn hồi tại giao bằng 310,256410/200.000=0,001551282. Lấy biến dạng tổng trừ phần ấy thu đúng 0,002. Với L_0=50 mm, độ giãn tổng là 0,177564 mm, trong đó 0,077564 mm thuộc phần đàn hồi và 0,100000 mm là phần dư của mô hình dỡ tải.

Nếu A_0=80 mm², lực tương ứng là 24.820,513 N. Lực này chỉ biểu thị kết quả trên mẫu có tiết diện đã chọn. Không lấy lực của mẫu thử làm lực cho phép của một liên kết hoặc cấu kiện có hình học và trạng thái ứng suất khác.

4. Ba mức thường bị nhầm
Trong ví dụ, bắt đầu chảy của mô hình là 300 MPa, ứng suất tại biến dạng tổng 0,2% là 302,5 MPa, còn Rp0,2 là 310,256 MPa. Ba số khác nhau dù cùng xuất phát từ một đường cong hoàn toàn không nhiễu.

Nếu dùng đường lệch 0,1%, giao điểm thành ε=0,002525641, ứng suất 305,128205 MPa. Do đó ghi “305 MPa” mà bỏ mức lệch có thể khiến người nhận so với yêu cầu Rp0,2 một cách sai lệch. Instron lưu ý mức lệch thường gặp là 0,2% nhưng phương pháp áp dụng có thể quy định giá trị khác.[2]

Độ dốc H_t=5.000 MPa ở đây là dσ/dε tổng. Nó không phải độ dốc theo biến dạng dẻo H=dσ/dε_p. Từ ε=σ/E+ε_p, suy ra H=EH_t/(E−H_t)=5.128,205 MPa. Phân biệt này cần khi chuyển đường thử thành tham số mô hình vật liệu; nhập nhầm hai độ dốc làm đáp ứng tái dựng không khớp.

5. Tìm giao trên dãy số rời rạc
Đặt g_i=σ_i−E(ε_i−ε_p0). Khi hai điểm liên tiếp có g trái dấu, chúng kẹp một giao điểm của đường nội suy. Với đoạn thẳng giữa hai điểm:

f = g_1/(g_1 − g_2)
ε_* = ε_1 + f(ε_2 − ε_1)

Chọn hai điểm của mô hình: ε_1=0,0032, σ_1=308,5 MPa và ε_2=0,0038, σ_2=311,5 MPa. Khi đó g_1=68,5 MPa, g_2=−48,5 MPa, f=68,5/117. Nội suy cho ε_*=0,003551282 và ứng suất 310,256410 MPa, đúng nghiệm giải tích.

Sự trùng khớp tuyệt đối xảy ra vì nhánh mô hình là đường thẳng. Với một đoạn cong thực, nội suy tuyến tính là xấp xỉ phụ thuộc khoảng lấy mẫu và hình dạng dữ liệu. Nếu nhiễu tạo nhiều đổi dấu, không nên tùy tiện chọn giao có giá trị thuận lợi; cần dùng quy tắc xử lý phù hợp phương pháp thử và giữ dấu vết cách chọn.

6. Độ dốc đàn hồi ảnh hưởng đến đường lệch
Giữ nguyên đường vật liệu đã dựng, nhưng người xử lý dùng E_fit=190.000 MPa cho đường lệch. Giải lại cho Rp0,2=310,675676 MPa. Nếu dùng E_fit=210.000 MPa, kết quả là 309,878049 MPa. Trong ví dụ này, đổi E khoảng 5% chỉ đổi kết quả chảy vài phần mười MPa.

Không thể suy từ đó rằng môđun luôn ít quan trọng. Với nhánh σ=c+H_tε, nghiệm ứng suất là:

R_p = E_fit(c + H_tε_p0)/(E_fit − H_t)

Mẫu số cho thấy độ nhạy tăng khi độ dốc nhánh gần song song với đường lệch. Cũng không được thay cả E của đường vật liệu khi mục tiêu chỉ kiểm sai lệch xử lý: đó là một thí nghiệm giả định khác, làm thay đổi chính đối tượng đang thử.

Một nhiễu dịch đứng δσ của toàn nhánh sau chảy, giữ E và H_t, làm R_p đổi Eδσ/(E−H_t). Với các số trên, hệ số là 1,025641; dịch nhánh 1 MPa làm kết quả đổi khoảng 1,026 MPa. Quan hệ này minh họa độ nhạy cục bộ, không mô tả mọi dạng nhiễu theo thời gian.

7. Zero và đơn vị là hai lỗi độc lập
Giả sử biến dạng đọc cao hơn thật 0,0001, nhưng phần mềm vẫn dựng đường lệch tại ε_đọc=0,002 mà chưa sửa zero. Khi quy về trục thật, mức lệch chỉ còn 0,0019. Trong mô hình đang xét, giá trị tính giảm xuống 309,743590 MPa thay vì 310,256410 MPa.

Nếu cả đường cong và gốc đường lệch được hiệu chỉnh nhất quán theo cùng zero, phép dịch tọa độ không làm đổi kết quả. Vấn đề nằm ở việc dùng hai mốc không đồng nhất. Dữ liệu có tải đặt trước, vùng ngàm ổn định hoặc điều chỉnh extensometer cần được lưu để kiểm tra mốc ấy.

Một lỗi khác là nhập 0,2 vào công thức dùng biến dạng tỷ số. Số ấy biểu thị 20%, lớn gấp 100 lần 0,2%. Khi trục đồ thị hiển thị phần trăm, tọa độ đường lệch là 0,2 trên đồ thị, nhưng giá trị tính nội bộ vẫn là 0,002 nếu E được biểu thị theo biến dạng tỷ số.

8. Kiểm phần mềm bằng bộ dữ liệu có nghiệm
Báo cáo TENSTAND của NPL xây dựng và đánh giá các bộ dữ liệu kéo dạng số để kiểm phần mềm xác định đặc trưng vật liệu; báo cáo cũng bàn đến biến thiên kết quả do xử lý và những bất thường của đường thử.[3] Ý tưởng kiểm chứng rất phù hợp với một bảng tính nội bộ: trước khi đọc dữ liệu sản xuất, dùng đường tự dựng có nghiệm giải tích để kiểm đơn vị, giao điểm và nhánh.

Bộ số của bài cho các điểm chuẩn 300; 302,5; 310,256410 MPa với ý nghĩa khác nhau. Một chương trình trả đúng Rp0,2 trên dữ liệu này mới chứng minh vượt qua trường hợp kiểm ấy, chưa xác nhận đầy đủ với chảy trên–dưới, nhiễu hoặc biến dạng lớn. Hồ sơ cần giữ đường cong gốc, nguồn đo biến dạng, đoạn khớp E, quy tắc zero, mức lệch và phương pháp nội suy để kết quả có thể được tái kiểm.

Nguồn tham khảo
[1] Yield strength Re and offset yield Rp 0.2 — ZwickRoell. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Offset Yield Strength — Instron. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] TENSTAND WP2 Final Report: Digital Tensile Software Evaluation, NPL Report DEPC MPE 015 — J. Lord, M. Loveday, M. Rides, I. McEnteggart — NPL, January 2005. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top