Đường kính trong thực và đường kính danh nghĩa: sai khác trong thủy lực

Tên cỡ ống không phải đường kính dùng trong mọi công thức
Một danh mục vật tư ghi NPS 4 hoặc DN 100 giúp nhận diện cỡ của hệ ống và phụ kiện. Nhưng khi tính diện tích dòng chảy, phần mềm cần đường kính trong của lòng dẫn thực sự. Nhập số 100 mm chỉ vì bản vẽ ghi DN 100 có thể tạo sai số, dù lưu lượng, chiều dài và hệ số ma sát đều đúng.

ASME B36.10 có phạm vi tiêu chuẩn hóa kích thước ống thép hàn và không hàn. [1] Cỡ danh nghĩa, đường kính ngoài và chiều dày là các thông tin cần được ghép với đúng hệ kích thước. Bài này chỉ kiểm quan hệ hình học và thủy lực; nó không xác định chiều dày đủ bền hay thay việc chọn vật liệu theo điều kiện sử dụng.

Từ đường kính ngoài và thành ống đến lòng dẫn
Với ống tròn đồng tâm chưa có lớp lót, đường kính trong D_i=D_o−2t, trong đó D_o là đường kính ngoài và t là chiều dày thành. Các đại lượng phải cùng đơn vị. Diện tích dòng chảy A=πD_i²/4, còn thể tích hình học đoạn thẳng dài L là V=AL.

Bảng trong ASHRAE cho NPS 4 có D_o=4,500 in. Trường hợp Schedule 40 dùng t=0,237 in và D_i=4,026 in; Schedule 80 dùng t=0,337 in và D_i=3,826 in. [2] Đổi theo 1 in=25,4 mm, hai đường kính trong lần lượt là 102,2604 và 97,1804 mm, còn đường kính ngoài cùng bằng 114,3000 mm.

Các số đổi giữ nhiều chữ số để phép so sánh không bị ảnh hưởng bởi làm tròn. Chúng vẫn là kích thước tính từ bảng, không khẳng định mọi đoạn ống được giao có đúng lòng dẫn đến bốn chữ số thập phân. Tài liệu nhà sản xuất Wheatland phân biệt kích thước danh định với sai khác kích thước và yêu cầu ghi nhãn cỡ cùng schedule hoặc thành ống. [3]

Ví dụ hai ống cùng tên cỡ, khác vận tốc
Giả định chất lỏng một pha có khối lượng riêng ρ=950 kg/m³, độ nhớt động lực μ=0,0015 Pa·s; lưu lượng Q=30 m³/h=0,008333333 m³/s. Dùng hai lòng dẫn từ bảng trên và bỏ qua lớp phủ, mối nối hoặc biến dạng cục bộ.

Diện tích của trường hợp Schedule 40 là khoảng 0,008213057 m²; Schedule 80 là 0,007417324 m². Từ v=Q/A, vận tốc trung bình tương ứng bằng 1,014644 và 1,123496 m/s. Giữ cùng lưu lượng, lòng nhỏ hơn làm vận tốc tăng khoảng 10,728%, dù cả hai dòng vật tư đều được gọi là NPS 4.

Số Reynolds Re=ρvD_i/μ lần lượt khoảng 65.713 và 69.148. Với Q và tính chất giữ nguyên, Re tỷ lệ nghịch D_i, bởi vận tốc tăng theo 1/D_i². Không thể suy rằng ống nhỏ hơn luôn có Reynolds nhỏ hơn chỉ vì D xuất hiện ở tử của công thức khi nhìn riêng một biến.

Tổn thất dọc nhạy mạnh hơn diện tích
Giả định thêm L=200 m và hệ số ma sát Darcy f=0,024 như nhau trong hai trường hợp, nhằm cô lập ảnh hưởng hình học. Dùng Δp=f(L/D_i)ρv²/2. Thay v=4Q/(πD_i²) cho:

Δp=8fLρQ²/(π²D_i⁵).

Kết quả Schedule 40 khoảng 22,953830 kPa; Schedule 80 khoảng 29,614144 kPa. Tỷ số là (102,2604/97,1804)⁵≈1,290161, tức tăng khoảng 29,016%. Thành dày hơn có thể cần vì lý do cơ học, nhưng hệ bơm và lưu lượng cũng cần được tính lại khi lòng dẫn thay đổi.

Đây không phải quy luật D⁻⁵ đúng tuyệt đối trong mọi miền dòng chảy. Hệ số f thực phụ thuộc Reynolds và độ nhám tương đối; khi thay D hoặc trạng thái bề mặt, f có thể đổi. Trong dòng tầng, thay f=64/Re vào phương trình sẽ cho dạng phụ thuộc D khác. Giả thiết giữ f phải đi kèm mỗi phép so sánh.

Nhập nhầm DN hoặc đường kính ngoài tạo sai lệch nào?
Nếu dùng D=0,100 m cho trường hợp Schedule 40, vận tốc thành 1,061033 m/s và tổn thất thành 25,668033 kPa. Sai lệch tổn thất so với lòng dẫn từ bảng là khoảng +11,825%. Đó là kết quả của ví dụ này, không phải một hệ số hiệu chỉnh chung cho mọi DN 100.

Nếu nhập đường kính ngoài 0,1143 m vào ô D_i, vận tốc chỉ còn 0,812150 m/s và tổn thất 13,157138 kPa. Kết quả tổn thất bằng khoảng 57,320% giá trị đúng theo giả thiết, tức thấp hơn khoảng 42,680%. Một con số vận tốc có vẻ “êm” có thể chỉ do dùng sai tiết diện.

Cách phát hiện nhanh là tính ngược A=Q/v rồi đối chiếu với lòng dẫn. Trong một bảng tính dùng lẫn milimét và mét, sai số còn lớn hơn nhiều vì diện tích chứa bình phương D và tổn thất chứa lũy thừa cao. Cột đơn vị và một phép kiểm diện tích riêng giúp tìm lỗi trước khi đánh giá khả năng thiết bị.

Lớp lót và cặn làm thay đổi phần không gian chất lỏng đi qua
Giả định lòng Schedule 40 được phủ một lớp lót đều dày δ=1,5 mm ở mỗi phía, không thay đổi đường kính ngoài. Đường kính dẫn còn D_flow=D_i−2δ=99,2604 mm. Với Q cũ, vận tốc tăng lên khoảng 1,076904 m/s.

Nếu vẫn giữ f=0,024 để nhìn riêng phần hình học, tổn thất tăng thành 26,638667 kPa, cao hơn khoảng 16,053% so với ống chưa lót. Không trừ 1,5 mm một lần khỏi đường kính: δ là chiều dày theo bán kính, nên hai phía cùng làm giảm đường kính 3 mm.

Cặn thực thường không đồng đều và có thể đổi độ nhám hoặc tạo vùng co hẹp. Vì vậy mô hình lớp đều là một kịch bản có giới hạn. Đo thành kim loại bằng siêu âm cũng chưa trực tiếp cho diện tích dòng chảy nếu lớp cặn bên trong chưa được xác định. Cần phân biệt phần kim loại, lớp lót và khoảng rỗng dẫn chất lỏng.

Thể tích tồn chứa cũng thay đổi theo lòng ống
Trên 200 m, thể tích hình học của hai trường hợp từ bảng là khoảng 1,642611 và 1,483465 m³, chênh 0,159147 m³. Với lưu lượng đang xét, thời gian thay một thể tích hình học là khoảng 197,113 và 178,016 s.

Thời gian này chỉ là V/Q cho dòng ổn định và thể tích đang xét. Nó không chứng minh chất lỏng cũ đã được thay sạch sau đúng một lần V/Q, vì phân tán dọc, vùng chết và phụ kiện có thể làm lịch thay thế khác đi. Tuy nhiên, dùng đường kính ngoài để tính V sẽ tạo sai số ngay cả trước khi xét các hiệu ứng đó.

Không lấy đường kính trung bình thay cho tuyến nhiều đoạn
Xét tuyến mới gồm 100 m lòng 102,2604 mm và 100 m lòng 97,1804 mm nối tiếp, cùng Q, ρ và f giả định. Tổng tổn thất dọc bằng nửa tổng hai kết quả tuyến 200 m: khoảng 26,283987 kPa, chưa cộng tổn thất tại chuyển tiếp.

Nếu muốn một đường kính tương đương chỉ cho phần ma sát này, cần thỏa L_total/D_eq⁵=ΣL_j/D_j⁵. Tính được D_eq≈99,526853 mm. Đường kính trung bình số học là 99,7204 mm; dùng nó sẽ cho tổn thất thấp hơn khoảng 0,967% trong ví dụ.

Sai số nhỏ ở hai đường kính gần nhau không làm phép trung bình trở thành phương pháp tổng quát. Với nhiều cỡ khác biệt, chiều dài khác nhau hoặc f riêng từng đoạn, cần cộng tổn thất từng đoạn. Các phụ kiện còn phải gắn với vận tốc tham chiếu của chính chúng.

Độ nhạy và cách bàn giao dữ liệu kích thước
Ở cùng Q và f, nếu D_i giảm 1%, tổn thất tăng theo 1/0,99⁵≈1,051536, tức khoảng 5,154%. Nếu D_i tăng 1%, tổn thất giảm còn 0,951466 lần, tức khoảng 4,853%. Hai phần trăm không đối xứng vì quan hệ là phi tuyến.

Hồ sơ tính nên giữ riêng tên cỡ, tiêu chuẩn kích thước, đường kính ngoài, chiều dày, lớp lót và đường kính thủy lực được dùng. Khi khảo sát ống đang vận hành, cần ghi giá trị nào lấy từ tài liệu và giá trị nào đã đo. Nhờ vậy một thay đổi schedule, lớp lót hoặc tình trạng lòng ống có thể được chuyển đúng vào mô hình mà không làm mất nguồn gốc của dữ liệu.

Nguồn tham khảo
[1] B36.10 — Welded and Seamless Wrought Steel Pipe — ASME — Standard product description. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2025 ASHRAE Handbook — Fundamentals, Chapter 22: Pipe and Tube Design — ASHRAE. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Standard Steel Pipe — ASTM A53 Type E Grade B, Submittal Data Sheet, WST-050124 — Wheatland Tube. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top