Dòng hiệu dụng và công suất trong chu kỳ hàn xung

Vấn đề và phạm vi
Một máy hàn hiển thị 114 A trong chế độ xung không có nghĩa dòng điện luôn bằng 114 A. Đó có thể là giá trị trung bình theo thời gian của một chuỗi mức cao và mức thấp. Nếu dùng con số ấy để tính tổn hao dây dẫn hoặc nhân với điện áp trung bình, kết quả có thể sai ngay cả khi đồng hồ hiển thị hoàn toàn chính xác. Vấn đề nằm ở phép tính phù hợp với đại lượng cần đánh giá.

TWI mô tả hàn xung bằng sự chuyển đổi giữa dòng nền và dòng đỉnh. [1] Bài này xét một dạng xung chữ nhật lý tưởng nhằm làm rõ toán học. Nó không đặt ra bộ thông số để hàn một vật liệu cụ thể, không dự đoán chiều sâu ngấu và không thay thế dữ liệu năng lượng đo được của một quy trình thực tế.

Cơ sở kỹ thuật và giả thiết
Gọi T là chu kỳ, giây; f = 1/T là tần số, Hz; d là phần thời gian ở mức đỉnh, từ 0 đến 1. Dòng đỉnh I_p và dòng nền I_b tính bằng A. Điện áp ở hai phần tương ứng là U_p và U_b, tính bằng V. Trong ví dụ, điện áp và dòng đổi mức đồng thời, thời gian chuyển mức bỏ qua và dạng sóng lặp lại ổn định.

Hướng dẫn Kemppi phân biệt tần số xung với tỷ lệ thời gian nằm ở dòng xung; thông số này không phải cùng một đại lượng với dòng nền. [2] Khi đọc máy thực, còn phải biết dòng nền được nhập bằng ampere hay phần trăm dòng đỉnh. Bài sử dụng ampere tuyệt đối để tránh lẫn hai cách biểu diễn. Giá trị d = 0,30 được hiểu là 30% chu kỳ, không phải 30 A và không phải chu kỳ làm việc nhiệt của nguồn hàn.

Công thức, ký hiệu và đơn vị
I_tb = d I_p + (1 − d) I_b
I_rms = căn bậc hai của [d I_p² + (1 − d) I_b²]
Dòng trung bình liên quan đến tổng điện lượng trong một khoảng thời gian. Dòng RMS được định nghĩa từ trung bình bình phương, nên liên quan trực tiếp đến tổn hao I²R trên một điện trở không đổi. Hai phép lấy trung bình phục vụ hai câu hỏi khác nhau; không thể thay thế nhau chỉ vì cả hai kết quả đều có đơn vị A.

P_tb = d U_p I_p + (1 − d) U_b I_b
P_tb là công suất điện trung bình, W. Công thức tổng quát là lấy tích điện áp và dòng tại từng thời điểm, rồi lấy trung bình các tích ấy. Analog Devices giải thích sự khác biệt giữa công suất trung bình và việc lấy RMS của chính dạng sóng công suất; ví dụ điện trở của hãng cho thấy đó là hai đại lượng khác nhau. [3] Bài sử dụng công suất trung bình để tính năng lượng, không dùng “công suất RMS”.

Năng lượng trong một chu kỳ E_c = P_tb T, đơn vị J. Khi mỏ tiến đều với tốc độ v, mm/s, năng lượng điện trên chiều dài bằng P_tb/v, J/mm. Đại lượng cuối là năng lượng điện tại vị trí đo; muốn suy ra phần nhiệt truyền vào liên kết còn cần đánh giá hiệu suất truyền nhiệt riêng.

Ví dụ tính toán minh họa
Giả định I_p = 240 A, I_b = 60 A, d = 0,30, U_p = 14 V và U_b = 10 V. Dòng trung bình là 0,30 × 240 + 0,70 × 60 = 114 A. Trung bình bình phương dòng bằng 0,30 × 240² + 0,70 × 60² = 19.800 A². Do đó I_rms = 140,712 A, lớn hơn dòng trung bình khoảng 23,43%.

Công suất ở mức đỉnh bằng 3.360 W và ở mức nền bằng 600 W. Sau khi nhân tỷ lệ thời gian, P_tb = 0,30 × 3.360 + 0,70 × 600 = 1.428 W. Điện áp trung bình lại bằng 11,2 V. Nếu nhân hai giá trị trung bình, ta được 11,2 × 114 = 1.276,8 W, thấp hơn 151,2 W, tức khoảng 10,59% so với kết quả đúng của mô hình.

Sai lệch đó có thể tính trực tiếp bằng d(1 − d)(U_p − U_b)(I_p − I_b). Với số liệu trên, 0,30 × 0,70 × 4 × 180 = 151,2 W. Đây là phần đóng góp của sự thay đổi điện áp và dòng cùng nhau. Khi điện áp hoàn toàn không đổi, thành phần này bằng không và tích điện áp không đổi với dòng trung bình trở thành đúng. Nhưng không thể mặc định điều kiện ấy cho mọi hồ quang xung.

Ở f = 5 Hz, T = 0,20 s; mức đỉnh kéo dài 0,06 s và mức nền 0,14 s. Năng lượng mỗi chu kỳ bằng 1.428 × 0,20 = 285,6 J. Nếu tốc độ tiến v = 5 mm/s, mỗi chu kỳ tương ứng 1 mm đường đi; năng lượng điện trên chiều dài bằng 285,6 J/mm, hay 0,2856 kJ/mm. Tính trực tiếp P_tb/v cho cùng kết quả.

Tổn hao điện trở và dạng sóng cùng dòng trung bình
Xét riêng một điện trở nối tiếp giả định R = 0,004 Ω, coi R không thay đổi trong chu kỳ. Tổn hao trung bình là R I_rms² = 79,2 W. Nếu dùng dòng trung bình để tính, kết quả chỉ là 0,004 × 114² = 51,984 W. Phép tính này áp dụng cho điện trở giả định, không coi bản thân hồ quang là một điện trở không đổi.

Một dạng sóng thứ hai có d = 0,50, I_p = 168 A và I_b = 60 A cũng cho I_tb = 114 A. Tuy nhiên, trung bình bình phương dòng chỉ bằng 15.912 A², nên tổn hao trên cùng R bằng 63,648 W. Hai dạng sóng có cùng điện lượng truyền qua mỗi giây nhưng khác tổn hao điện trở. Vì vậy, một giá trị dòng trung bình duy nhất không mô tả đầy đủ tải nhiệt của đường dẫn điện.

Ngược lại, từ dòng RMS cũng không suy ra đầy đủ năng lượng hồ quang. Cần điện áp đồng thời với dòng. Tích U_rms I_rms trong ví dụ đầu xấp xỉ 1.596,95 VA, khác 1.428 W. Sự khác nhau không nên được giải thích bằng cách tự gán một góc lệch pha hình sin, vì dạng sóng đang xét là xung hai mức có thành phần một chiều.

Phân tích độ nhạy
Giữ nguyên bốn mức dòng và điện áp, tăng d từ 0,30 lên 0,40 làm I_tb tăng từ 114 lên 132 A, còn P_tb tăng từ 1.428 lên 1.704 W. Công suất tăng 19,33%, không cùng tỷ lệ tăng 15,79% của dòng trung bình. Nguyên nhân là phần thời gian tăng thêm được chuyển từ mức 600 W sang mức 3.360 W.

Nếu chỉ tăng tần số từ 5 lên 10 Hz trong mô hình lý tưởng, giữ nguyên d và các mức, công suất trung bình không đổi. Năng lượng mỗi chu kỳ giảm còn 142,8 J nhưng số chu kỳ mỗi giây tăng gấp đôi. Điều này không có nghĩa tần số không ảnh hưởng hình thái mối hàn thực; mô hình đã bỏ qua động học hồ quang, thời gian chuyển mức, phản ứng của bể hàn và các điều khiển liên kết giữa thông số.

Giới hạn áp dụng và dữ liệu còn cần
Với dạng sóng thực, cần dữ liệu điện áp và dòng được ghi đồng bộ, cùng cửa sổ thời gian, đủ khả năng theo dõi biến thiên. Lấy trung bình điện áp ở lượt hàn này và dòng ở lượt khác không tạo thành phép đo công suất. Vị trí đo điện áp cũng cần được ghi rõ để biết có bao gồm sụt áp dây dẫn hay không.

Khi các mẫu cách đều nhau, có thể tính P_tb bằng tổng U_i I_i chia số mẫu. Nếu khoảng cách thời gian không đều, phải dùng trọng số thời gian. Cần xử lý cả giai đoạn mồi, kết thúc và dừng nếu mục tiêu là năng lượng toàn lượt. Kết quả nên kèm định nghĩa dòng hiển thị, dạng sóng, tần số, tỷ lệ đỉnh và phương pháp tích phân; một con số ampere đứng riêng không đủ để kiểm tra lại kết luận.

Nguồn tham khảo
[1] How do I choose a suitable power source for TIG (GTA) welding? — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Master T 505 ACDC Manual: Pulse view — Kemppi. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] RMS Power vs. Average Power — Analog Devices. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top