Hệ số khuếch đại động phải gắn với một đầu vào cụ thể
Một tải điều hòa nhỏ có thể tạo chuyển vị lớn khi tần số kích động gần tần số riêng. Tuy nhiên, không tồn tại một hệ số động duy nhất cho mọi tải, mọi đầu ra và mọi thời gian tác dụng. Hệ số khuếch đại chuyển vị dưới lực điều hòa khác với tỷ số truyền lực xuống nền hoặc đáp ứng khi nền chuyển động.
Bài này xét một hệ tuyến tính một bậc tự do giả định chịu lực có biên độ không đổi trong mỗi lần quét tần số. Từ đó tính độ nhạy theo tần số và tỷ số cản, rồi làm rõ phạm vi có thể dùng kết quả để rà soát mô hình giàn.
Phương trình và các đại lượng không thứ nguyên
Dùng chuyển vị x tính từ vị trí cân bằng, lực F(t)=F₀cosωt và phương trình:
m x¨ + c x˙ + kx = F₀cosωt.
m là kg, c là N·s/m, k là N/m và F₀ là N. Gọi ω_n=√(k/m), ζ=c/(2√km), r=ω/ω_n. Sau khi phần quá độ suy giảm, biên độ chuyển vị xác lập là:
X = F₀/√[(k−mω²)²+(cω)²].
Đây là dạng biên độ của hệ cưỡng bức có cản nhớt được trình bày trong OpenStax. [1] Chuyển vị tĩnh do lực F₀ là x_st=F₀/k. Chia X cho x_st cho hệ số khuếch đại chuyển vị:
D(r,ζ) = 1/√[(1−r²)²+(2ζr)²].
D không có đơn vị. Lực F₀ ở đây là biên độ đỉnh của một thành phần điều hòa, không phải giá trị hiệu dụng và không phải tổng tải tĩnh cộng tải động. Nếu dữ liệu đầu vào là RMS, cần đổi nhất quán trước khi so với chuyển vị đỉnh.
Ví dụ quét tần số qua vùng cộng hưởng
Giả định m=2.000.000 kg, k=32.000.000 N/m và F₀=200.000 N. Khi đó ω_n=4 rad/s, f_n=0,636620 Hz, T_n=1,570796 s và x_st=6,25 mm. Chọn tỷ số cản giả định ζ=0,05, tương ứng c=800.000 N·s/m.
Tại r=0,5, D=1,330380 và X=8,314876 mm. Tại r=0,8, D=2,711631 và X=16,947692 mm. Tại r=1, D=10 và X=62,5 mm. Tại r=1,2, D=2,192645 và X=13,704032 mm. Tại r=2, D=0,332595 và X=2,078719 mm.
Các kết quả cho thấy chỉ so một tần số tải với một ngưỡng khoảng cách tùy chọn chưa đủ để suy biên độ. Ngay r=0,8 vẫn có độ khuếch đại lớn hơn 2,7 trong mô hình này. Mức có thể chấp nhận còn phụ thuộc tải thật, chuyển vị cho phép, ứng suất và thiết bị liên kết; bài không đặt tiêu chí đạt–không đạt.
Khi r rất nhỏ, D tiến về 1 và hệ gần phản ứng tĩnh. Khi r rất lớn, D xấp xỉ 1/r² đối với lực F₀ cố định. Chuyển vị giảm nhưng gia tốc có biên độ ω²X, nên không thể dùng chuyển vị nhỏ để kết luận mọi đại lượng động đều nhỏ.
Tác động của cản tập trung mạnh gần cộng hưởng
Tại r=1, công thức rút gọn thành D=1/(2ζ). Giữ toàn bộ dữ liệu ví dụ, ζ=0,02 cho D=25 và X=156,25 mm; ζ=0,05 cho 62,5 mm; ζ=0,10 cho 31,25 mm. Tăng cản từ 2% lên 10% giảm biên độ tại đúng ω_n năm lần trong mô hình tuyến tính này.
Ở r=0,5, ba giá trị D tương ứng chỉ là 1,332860; 1,330380; 1,321637. Chênh lệch rất nhỏ so với tại r=1. Vì vậy việc xác định cản đặc biệt quan trọng khi tải nằm gần vùng đáp ứng đỉnh; ngoài vùng đó, độ cứng hoặc quán tính có thể chi phối nhiều hơn.
Các tỷ số 2%, 5%, 10% chỉ là đầu vào khảo sát. Không lấy một con số thường dùng cho kết cấu trên bờ rồi coi đó là cản của mọi giàn ngoài khơi. Trạng thái liên kết, dao động chất lỏng, đất nền và thủy động có thể tạo các cơ chế khác nhau; cần dữ liệu hoặc mô hình thích hợp cho công trình đang xét.
Đỉnh chuyển vị không nằm chính xác tại ω_n khi có cản
Để tìm cực đại D với F₀, m, c, k giữ cố định, lấy đạo hàm bình phương mẫu số theo r. Nghiệm đỉnh ở r_p=√(1−2ζ²) nếu 0<ζ<1/√2. Giá trị đỉnh là D_max=1/[2ζ√(1−ζ²)].
Với ζ=0,05, r_p=0,997497 và D_max=10,012523, hơi lớn hơn D(1)=10. Với ζ=0,10, r_p=0,989949 và D_max=5,025189. Khi ζ≥1/√2, đường D không còn đỉnh chuyển vị ở r dương; cực đại trên miền r≥0 là D(0)=1.
Cần phân biệt ba tần số: ω_n không cản; ω_d=ω_n√(1−ζ²) của dao động tự do có cản; và ω_p=ω_n√(1−2ζ²) tại đỉnh chuyển vị dưới lực biên độ cố định. Chúng gần nhau khi cản nhỏ nhưng có định nghĩa khác nhau. Công thức đỉnh còn đổi nếu biên độ lực phụ thuộc tần số, chẳng hạn lực mất cân bằng quay tỷ lệ ω².
Pha giúp kiểm dấu và thời điểm cực trị
Viết đáp ứng xác lập x=Xcos(ωt−φ), với pha trễ φ lấy trong khoảng 0 đến π. Có tanφ=2ζr/(1−r²), nhưng phải chọn đúng góc phần tư. Dùng phép atan thông thường trên tỷ số sẽ trả sai góc khi r>1; cần quy tắc tương đương atan2.
Với ζ=0,05, tại r=0,8 pha trễ là 12,528808 độ; tại r=1 là 90 độ; tại r=1,2 là 164,744881 độ. Khi đi qua cộng hưởng, chuyển vị chuyển từ gần cùng pha sang gần ngược pha với lực. Do đó cộng đại số các biên độ lực đàn hồi, lực cản và quán tính tại thời điểm khác nhau là không đúng cân bằng tức thời.
Quét thưa có thể bỏ qua một đỉnh hẹp
NPTEL mô tả cản nhỏ tạo đỉnh đáp ứng cao và hẹp, cùng phương pháp điểm nửa công suất để ước lượng cản từ phép thử cưỡng bức. [2] Trong một hệ một dạng chi phối và cản nhỏ, có thể xấp xỉ ζ≈(f₂−f₁)/(2f_n), trong đó f₁, f₂ nằm ở mức biên độ đỉnh chia √2.
Giả định một phép thử cho f₁=0,600 Hz, f₂=0,670 Hz và f_n≈0,63662 Hz. Ước lượng ζ≈0,05498. Đây là ví dụ xử lý dữ liệu, không phải hai tần số được suy từ bộ ζ=0,05 trước đó. Nếu hai dạng chồng lấn hoặc lực kích động thay đổi theo tần số, cần xử lý điều kiện ấy trước khi áp công thức băng thông.
Một lưới chỉ tính r=0,8 rồi r=1,2 sẽ thấy các giá trị quanh 2–3 nhưng bỏ qua D≈10 ở giữa. Nên tăng độ phân giải quanh các tần số riêng đã xác định, đồng thời kiểm liệu mô hình có nhiều dạng gần nhau không. Không suy rằng một đường quét trơn do ít điểm là hệ ít nhạy.
Đáp ứng xác lập cần thời gian hình thành
Phần tự do của hệ dưới cản tới hạn có bao suy giảm theo exp(−ζω_nt). Với ζ=0,02 và ω_n=4 rad/s, bao còn 5% mức ban đầu sau t=−ln(0,05)/(0,02×4)=37,446653 s, khoảng 23,84 chu kỳ riêng.
Thời gian này mô tả suy giảm phần quá độ trong mô hình, không khẳng định biên độ toàn hệ đạt chính xác 95% xác lập ở mọi thời điểm. Một đợt tải ngắn, một lần đi qua cộng hưởng khi máy tăng tốc hoặc một nhóm sóng hữu hạn cần xét lịch sử thời gian. Hệ số xác lập vô hạn thời gian không tự đại diện cho các trường hợp đó.
Một dạng dao động lớn trên màn hình chưa phải chuyển vị thật
COMSOL nhấn mạnh phân tích tần số riêng cung cấp dạng biến dạng, còn biên độ vật lý cần biết kích động và cản. [3] Vì vậy hình dạng dao động được phóng đại trên phần mềm không thể dùng trực tiếp để tính khoảng hở hoặc gia tốc thiết bị.
Đối với giàn nhiều bậc tự do, lực phải được chiếu vào các dạng phù hợp, kể cả dấu và vị trí tác dụng; mỗi dạng có tần số, cản và mức tham gia riêng. Bài tính D giúp kiểm một thành phần đáp ứng đã được mô hình hóa rõ. Nó không phải hệ số để nhân đồng loạt lên mọi tải tĩnh, mọi ứng suất hoặc mọi phản lực của toàn công trình.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1 — 15.6 Forced Oscillations — Samuel J. Ling, Jeff Sanny and William Moebs; OpenStax, Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Harmonic Vibration of Single DOF System — Resonance and Half-Power Points — NPTEL, Indian Institutes of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Eigenfrequency Analysis — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một tải điều hòa nhỏ có thể tạo chuyển vị lớn khi tần số kích động gần tần số riêng. Tuy nhiên, không tồn tại một hệ số động duy nhất cho mọi tải, mọi đầu ra và mọi thời gian tác dụng. Hệ số khuếch đại chuyển vị dưới lực điều hòa khác với tỷ số truyền lực xuống nền hoặc đáp ứng khi nền chuyển động.
Bài này xét một hệ tuyến tính một bậc tự do giả định chịu lực có biên độ không đổi trong mỗi lần quét tần số. Từ đó tính độ nhạy theo tần số và tỷ số cản, rồi làm rõ phạm vi có thể dùng kết quả để rà soát mô hình giàn.
Phương trình và các đại lượng không thứ nguyên
Dùng chuyển vị x tính từ vị trí cân bằng, lực F(t)=F₀cosωt và phương trình:
m x¨ + c x˙ + kx = F₀cosωt.
m là kg, c là N·s/m, k là N/m và F₀ là N. Gọi ω_n=√(k/m), ζ=c/(2√km), r=ω/ω_n. Sau khi phần quá độ suy giảm, biên độ chuyển vị xác lập là:
X = F₀/√[(k−mω²)²+(cω)²].
Đây là dạng biên độ của hệ cưỡng bức có cản nhớt được trình bày trong OpenStax. [1] Chuyển vị tĩnh do lực F₀ là x_st=F₀/k. Chia X cho x_st cho hệ số khuếch đại chuyển vị:
D(r,ζ) = 1/√[(1−r²)²+(2ζr)²].
D không có đơn vị. Lực F₀ ở đây là biên độ đỉnh của một thành phần điều hòa, không phải giá trị hiệu dụng và không phải tổng tải tĩnh cộng tải động. Nếu dữ liệu đầu vào là RMS, cần đổi nhất quán trước khi so với chuyển vị đỉnh.
Ví dụ quét tần số qua vùng cộng hưởng
Giả định m=2.000.000 kg, k=32.000.000 N/m và F₀=200.000 N. Khi đó ω_n=4 rad/s, f_n=0,636620 Hz, T_n=1,570796 s và x_st=6,25 mm. Chọn tỷ số cản giả định ζ=0,05, tương ứng c=800.000 N·s/m.
Tại r=0,5, D=1,330380 và X=8,314876 mm. Tại r=0,8, D=2,711631 và X=16,947692 mm. Tại r=1, D=10 và X=62,5 mm. Tại r=1,2, D=2,192645 và X=13,704032 mm. Tại r=2, D=0,332595 và X=2,078719 mm.
Các kết quả cho thấy chỉ so một tần số tải với một ngưỡng khoảng cách tùy chọn chưa đủ để suy biên độ. Ngay r=0,8 vẫn có độ khuếch đại lớn hơn 2,7 trong mô hình này. Mức có thể chấp nhận còn phụ thuộc tải thật, chuyển vị cho phép, ứng suất và thiết bị liên kết; bài không đặt tiêu chí đạt–không đạt.
Khi r rất nhỏ, D tiến về 1 và hệ gần phản ứng tĩnh. Khi r rất lớn, D xấp xỉ 1/r² đối với lực F₀ cố định. Chuyển vị giảm nhưng gia tốc có biên độ ω²X, nên không thể dùng chuyển vị nhỏ để kết luận mọi đại lượng động đều nhỏ.
Tác động của cản tập trung mạnh gần cộng hưởng
Tại r=1, công thức rút gọn thành D=1/(2ζ). Giữ toàn bộ dữ liệu ví dụ, ζ=0,02 cho D=25 và X=156,25 mm; ζ=0,05 cho 62,5 mm; ζ=0,10 cho 31,25 mm. Tăng cản từ 2% lên 10% giảm biên độ tại đúng ω_n năm lần trong mô hình tuyến tính này.
Ở r=0,5, ba giá trị D tương ứng chỉ là 1,332860; 1,330380; 1,321637. Chênh lệch rất nhỏ so với tại r=1. Vì vậy việc xác định cản đặc biệt quan trọng khi tải nằm gần vùng đáp ứng đỉnh; ngoài vùng đó, độ cứng hoặc quán tính có thể chi phối nhiều hơn.
Các tỷ số 2%, 5%, 10% chỉ là đầu vào khảo sát. Không lấy một con số thường dùng cho kết cấu trên bờ rồi coi đó là cản của mọi giàn ngoài khơi. Trạng thái liên kết, dao động chất lỏng, đất nền và thủy động có thể tạo các cơ chế khác nhau; cần dữ liệu hoặc mô hình thích hợp cho công trình đang xét.
Đỉnh chuyển vị không nằm chính xác tại ω_n khi có cản
Để tìm cực đại D với F₀, m, c, k giữ cố định, lấy đạo hàm bình phương mẫu số theo r. Nghiệm đỉnh ở r_p=√(1−2ζ²) nếu 0<ζ<1/√2. Giá trị đỉnh là D_max=1/[2ζ√(1−ζ²)].
Với ζ=0,05, r_p=0,997497 và D_max=10,012523, hơi lớn hơn D(1)=10. Với ζ=0,10, r_p=0,989949 và D_max=5,025189. Khi ζ≥1/√2, đường D không còn đỉnh chuyển vị ở r dương; cực đại trên miền r≥0 là D(0)=1.
Cần phân biệt ba tần số: ω_n không cản; ω_d=ω_n√(1−ζ²) của dao động tự do có cản; và ω_p=ω_n√(1−2ζ²) tại đỉnh chuyển vị dưới lực biên độ cố định. Chúng gần nhau khi cản nhỏ nhưng có định nghĩa khác nhau. Công thức đỉnh còn đổi nếu biên độ lực phụ thuộc tần số, chẳng hạn lực mất cân bằng quay tỷ lệ ω².
Pha giúp kiểm dấu và thời điểm cực trị
Viết đáp ứng xác lập x=Xcos(ωt−φ), với pha trễ φ lấy trong khoảng 0 đến π. Có tanφ=2ζr/(1−r²), nhưng phải chọn đúng góc phần tư. Dùng phép atan thông thường trên tỷ số sẽ trả sai góc khi r>1; cần quy tắc tương đương atan2.
Với ζ=0,05, tại r=0,8 pha trễ là 12,528808 độ; tại r=1 là 90 độ; tại r=1,2 là 164,744881 độ. Khi đi qua cộng hưởng, chuyển vị chuyển từ gần cùng pha sang gần ngược pha với lực. Do đó cộng đại số các biên độ lực đàn hồi, lực cản và quán tính tại thời điểm khác nhau là không đúng cân bằng tức thời.
Quét thưa có thể bỏ qua một đỉnh hẹp
NPTEL mô tả cản nhỏ tạo đỉnh đáp ứng cao và hẹp, cùng phương pháp điểm nửa công suất để ước lượng cản từ phép thử cưỡng bức. [2] Trong một hệ một dạng chi phối và cản nhỏ, có thể xấp xỉ ζ≈(f₂−f₁)/(2f_n), trong đó f₁, f₂ nằm ở mức biên độ đỉnh chia √2.
Giả định một phép thử cho f₁=0,600 Hz, f₂=0,670 Hz và f_n≈0,63662 Hz. Ước lượng ζ≈0,05498. Đây là ví dụ xử lý dữ liệu, không phải hai tần số được suy từ bộ ζ=0,05 trước đó. Nếu hai dạng chồng lấn hoặc lực kích động thay đổi theo tần số, cần xử lý điều kiện ấy trước khi áp công thức băng thông.
Một lưới chỉ tính r=0,8 rồi r=1,2 sẽ thấy các giá trị quanh 2–3 nhưng bỏ qua D≈10 ở giữa. Nên tăng độ phân giải quanh các tần số riêng đã xác định, đồng thời kiểm liệu mô hình có nhiều dạng gần nhau không. Không suy rằng một đường quét trơn do ít điểm là hệ ít nhạy.
Đáp ứng xác lập cần thời gian hình thành
Phần tự do của hệ dưới cản tới hạn có bao suy giảm theo exp(−ζω_nt). Với ζ=0,02 và ω_n=4 rad/s, bao còn 5% mức ban đầu sau t=−ln(0,05)/(0,02×4)=37,446653 s, khoảng 23,84 chu kỳ riêng.
Thời gian này mô tả suy giảm phần quá độ trong mô hình, không khẳng định biên độ toàn hệ đạt chính xác 95% xác lập ở mọi thời điểm. Một đợt tải ngắn, một lần đi qua cộng hưởng khi máy tăng tốc hoặc một nhóm sóng hữu hạn cần xét lịch sử thời gian. Hệ số xác lập vô hạn thời gian không tự đại diện cho các trường hợp đó.
Một dạng dao động lớn trên màn hình chưa phải chuyển vị thật
COMSOL nhấn mạnh phân tích tần số riêng cung cấp dạng biến dạng, còn biên độ vật lý cần biết kích động và cản. [3] Vì vậy hình dạng dao động được phóng đại trên phần mềm không thể dùng trực tiếp để tính khoảng hở hoặc gia tốc thiết bị.
Đối với giàn nhiều bậc tự do, lực phải được chiếu vào các dạng phù hợp, kể cả dấu và vị trí tác dụng; mỗi dạng có tần số, cản và mức tham gia riêng. Bài tính D giúp kiểm một thành phần đáp ứng đã được mô hình hóa rõ. Nó không phải hệ số để nhân đồng loạt lên mọi tải tĩnh, mọi ứng suất hoặc mọi phản lực của toàn công trình.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1 — 15.6 Forced Oscillations — Samuel J. Ling, Jeff Sanny and William Moebs; OpenStax, Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Harmonic Vibration of Single DOF System — Resonance and Half-Power Points — NPTEL, Indian Institutes of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Eigenfrequency Analysis — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


