Chênh nhiệt trên tấm bê tông: phân biệt co giãn tự do và kiềm chế

Hai thành phần nhiệt tạo hai loại chuyển động
Một tấm bê tông ở sân công nghệ có thể nóng lên trung bình, đồng thời mặt trên nóng hơn mặt dưới. Phần nhiệt độ trung bình tạo xu hướng thay đổi chiều dài; phần chênh nhiệt qua chiều dày tạo xu hướng cong. Nếu gom cả hai vào một giá trị “nhiệt độ tăng” rồi nhân với môđun đàn hồi, kết quả dễ sai về cả ứng suất lẫn dạng biến dạng.

Penn State mô tả giãn nở nhiệt của bê tông và ảnh hưởng của thành phần vật liệu, đặc biệt loại cốt liệu, đến hệ số giãn nở. [1] Bài này dùng các giá trị tự chọn để phân tích cơ chế, không lấy nhiệt độ không khí làm nhiệt độ tấm và không coi hệ số của một cấp phối là đại diện cho mọi bê tông.

Mô hình dải tấm và trạng thái tham chiếu
Giả định xét một dải rộng b=1 m, dài L=6 m, dày h=0,30 m. Bê tông đồng nhất, chưa nứt, đàn hồi tuyến tính, E=30 GPa và α=10×10⁻⁶/K. Dải được mô hình như dầm chịu uốn một phương; bỏ qua tương tác bản hai phương, cốt thép, tự trọng và nền trong bước tính biến dạng tự do.

Chọn trạng thái ban đầu không ứng suất có nhiệt độ đều 20°C. Tại thời điểm xét, mặt trên 40°C và mặt dưới 20°C, nhiệt độ biến thiên tuyến tính qua chiều dày. Gọi z đo từ giữa chiều dày, dương lên trên. Độ tăng nhiệt là:

ΔT(z)=ΔT_mean+(ΔT_tb/h)z

Ở đây ΔT_mean=10°C và ΔT_tb=20°C. Giá trị gradient theo chiều sâu là 20/0,30≈66,667 K/m, khác với chênh nhiệt 20 K. Ghi rõ đại lượng nào được nhập giúp tránh nhân hoặc chia chiều dày hai lần.

Trong nhiệt đàn hồi tuyến tính, biến dạng cơ học bằng biến dạng tổng trừ αΔT. [2] Nếu chọn biến dạng dọc ở mỗi lớp dưới dạng ε(z)=ε₀+κz, với κ biểu diễn mức chênh biến dạng theo chiều dày, thì trạng thái tự do có:

ε₀,free=αΔT_mean
κ_free=αΔT_tb/h

Quy ước κ ở đây là dấu trong phân bố biến dạng; khi chuyển sang phương trình độ võng phải dùng nhất quán chiều trục và dấu độ cong của phần mềm.

Ví dụ tự do: giãn 0,6 mm và cong khoảng 3 mm
Biến dạng trung bình bằng 100 microstrain. Khoảng cách dọc tăng xấp xỉ αΔT_mean L=0,0006 m=0,60 mm. Độ cong tự do có độ lớn 0,0006667 m⁻¹, tương ứng bán kính cong khoảng 1.500 m.

Với độ cong nhỏ và không đổi, độ lệch giữa trung điểm đường cong và dây cung nối hai đầu có độ lớn xấp xỉ |κ|L²/8=0,003 m=3,00 mm. Đây là hình học tương đối của dải tự do; chưa phải độ nâng mép thực tế trên nền hay khe dưới bản tại công trường.

FHWA giải thích rằng chênh nhiệt qua tấm làm tấm cong lên hoặc xuống, còn tự trọng và nền kiềm chế chuyển động đó. [3] Vì bài đã bỏ các lực này trong bước tự do, không được lấy 3 mm làm dự báo trực tiếp cho nền kho hoặc sàn đặt thiết bị.

Nếu chỉ tăng đồng đều cả tấm 10°C, dải vẫn giãn 0,60 mm nhưng κ=0. Ngược lại, nếu mặt trên tăng 10°C và mặt dưới giảm 10°C quanh cùng trạng thái tham chiếu, nhiệt độ trung bình không đổi, dải có độ cong như ví dụ nhưng không có giãn dài trung bình bậc nhất.

Giữ phẳng nhưng cho phép giãn dọc
Xét một ràng buộc lý tưởng mới: các tác động bên ngoài giữ κ=0, trong khi dải vẫn được giãn với ε₀=αΔT_mean. Khi đó biến dạng cơ học ở mỗi lớp chỉ còn phần đối nghịch với gradient nhiệt. Ứng suất là:

σ(z)=−Eα(ΔT_tb/h)z

Mặt trên chịu nén 3 MPa, mặt dưới chịu kéo 3 MPa. Hợp lực dọc bằng không vì hai phần ứng suất đối xứng triệt tiêu; tuy nhiên mômen kiềm chế không bằng không.

Với I=bh³/12=0,00225 m⁴, mômen cần để chống độ cong tự do có độ lớn E I |κ_free|=45 kN·m cho dải rộng 1 m. Có thể ghi 45 kN·m/m khi biểu diễn mômen bản trên một đơn vị bề rộng, nhưng phải giữ quy ước đó khi so sánh với kết quả phần mềm.

Con số kéo 3 MPa chỉ là kết quả thử của mô hình chưa nứt. Nếu khả năng chịu kéo thực tại tuổi bê tông đang xét nhỏ hơn, giả thiết chưa nứt không còn phù hợp; không thể tiếp tục coi phân bố tuyến tính này là trạng thái cuối cùng sau nứt.

Giữ cả chiều dài và độ cong
Nếu đồng thời ε₀=0 và κ=0, ứng suất là −EαΔT(z). Mặt trên có σ=−6 MPa, mặt dưới bằng không. Phần ứng suất đều do nhiệt độ trung bình là −3 MPa, tạo lực nén N=−900 kN cho dải; phần gradient vẫn tạo mômen có độ lớn 45 kN·m.

Hai ràng buộc khác nhau đã cho mặt dưới kéo 3 MPa ở trường hợp giữ phẳng nhưng được giãn, và không ứng suất ở trường hợp giữ cả hai. Đây là ví dụ cho thấy không thể suy “mặt nóng hơn bao nhiêu” thành ứng suất nếu chưa xác định điều kiện biên.

Trong kết cấu thực, ràng buộc hiếm khi cứng tuyệt đối. Móng, lớp lót, cốt thép và vùng bê tông liền kề đều có độ cứng riêng. Hệ cần thỏa cân bằng lực và tương thích biến dạng chung, thay vì chọn tùy ý phần trăm kiềm chế cho từng vị trí.

Nguội đều và cách hiểu hệ số kiềm chế
Xét kịch bản độc lập: cả dải giảm đều 20°C so với trạng thái không ứng suất. Co tự do là 1,20 mm trên chiều dài 6 m. Nếu bị giữ hoàn toàn theo dọc, ứng suất đàn hồi thử là kéo 6 MPa.

Để làm rõ một hệ số quy ước, giả định chỉ 40% biến dạng co tự do bị ngăn cản. Khi đó biến dạng cơ học kéo là 0,4×200=80 microstrain và ứng suất thử là 2,40 MPa. Đây là định nghĩa của R=0,4 trong ví dụ, không phải một giá trị khuyến nghị cho sàn trên nền.

Nếu giả định riêng cường độ kéo tại tuổi xét là 2 MPa, kết quả 2,40 MPa chỉ báo rằng bài toán đàn hồi chưa nứt đã vượt khả năng vật liệu tự chọn. Nó không dự báo bề rộng nứt. Muốn tính bề rộng cần mô hình sau nứt, cốt thép, bám dính và sự phân bố biến dạng.

Concrete Society phân biệt tránh hình thành vết nứt với kiểm soát vết nứt sau khi hình thành, và trình bày vai trò của biến dạng nhiệt bị kiềm chế. [4] Không lấy các hệ số của tiêu chuẩn lịch sử được trang đó giới thiệu làm hệ số thiết kế hiện hành cho ví dụ này.

Độ nhạy và giới hạn của phép tính
Nếu chênh nhiệt trên–dưới tăng từ 20 lên 40°C nhưng nhiệt độ trung bình giữ nguyên, độ cong tự do và độ lệch dây cung tăng gấp đôi: 0,001333 m⁻¹ và 6 mm. Ứng suất uốn thử khi giữ phẳng cũng tăng gấp đôi, còn lực dọc do phần nhiệt trung bình không đổi.

Nếu chiều dày tăng từ 0,30 lên 0,40 m trong khi chênh nhiệt vẫn 20°C, độ cong tự do giảm còn 0,0005 m⁻¹ và độ lệch dây cung còn 2,25 mm. Tuy nhiên mômen giữ phẳng tăng thành 80 kN·m trên dải 1 m vì I tăng theo h³. Tấm dày hơn ít cong tự do nhưng không đồng nghĩa mômen kiềm chế nhỏ hơn.

FHWA lưu ý vai trò của co ngót ẩm, lịch nhiệt lúc đông kết và từ biến–thư giãn đối với trạng thái thực. [3] Vì vậy đo cùng một chênh nhiệt hôm nay chưa xác định toàn bộ ứng suất nếu hai tấm có lịch thi công khác nhau.

Để ứng dụng cho sân công nghệ, cần đo nhiệt độ ở nhiều cao độ trong chiều dày, xác định trạng thái tham chiếu phù hợp và mô hình tiếp xúc với nền. Nền không kéo giữ phần bản đã nhấc lên nếu không có liên kết chịu kéo. Tách nhiệt độ trung bình, gradient, lịch sử vật liệu và điều kiện tiếp xúc giúp kỹ sư biết phần nào của kết quả là hình học tự do, phần nào là nội lực do kiềm chế.

Nguồn tham khảo
[1] Thermal Expansion and Contraction — Pennsylvania State University, Civil Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Mechanics and Materials II — Linear thermo-elasticity, lec4.pdf, slides 24–25 — Massachusetts Institute of Technology, OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Computer-Based Guidelines for Concrete Pavements, Volume II — Chapter 2: Early-Age Pavement Behavior — Federal Highway Administration. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Formation of thermal contraction cracks — The Concrete Society. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top