Ba câu hỏi cấp nước cần ba thang thời gian
Một khu lán trại hoặc nhà vệ sinh công trường có thể dùng ít nước trong cả ngày nhưng xuất hiện đợt lấy nước dồn vào giờ đổi ca. Bảng tính chỉ có số người nhân với một suất tiêu thụ chưa trả lời được đường ống cần tải bao nhiêu nước tức thời, bơm cần chạy mấy giờ và bể phải chứa bao nhiêu. Cần tách thể tích ngày, lưu lượng tại thời điểm xét và đường tích lũy chênh lệch cấp–dùng.
Bài này xét nước phục vụ sinh hoạt, vệ sinh trong một công trường giả định. Các số liệu về người, suất dùng nước, rò rỉ và thời gian mất nguồn đều là giả định minh họa. Chúng không phải định mức nước uống, tiêu chí chất lượng nước hay yêu cầu dự trữ chữa cháy của một dự án cụ thể.
Lập ngân sách thể tích trước khi chọn hệ số
Giả định trong ngày có 300 người khác nhau sử dụng khu phục vụ; mỗi người được quy đổi thành 45 L cho toàn bộ các hoạt động đã đưa vào phạm vi tính. Công việc vệ sinh khu vực dùng thêm 3 m³/ngày, độc lập với số người. Thể tích hữu ích là:
V_hữu ích = 300 × 45/1.000 + 3 = 16,50 m³/ngày.
Nếu 300 là quân số cao nhất của một ca nhưng ngày có nhiều nhóm người khác nhau, dùng trực tiếp 300 có thể bỏ sót lượng tiêu thụ. Ngược lại, cộng quân số các ca khi cùng một người được ghi ở nhiều danh sách có thể đếm đôi. Danh sách nhân lực cần được chuyển thành số lượt sử dụng tương ứng với cách định nghĩa suất tiêu thụ.
EPA trình bày cách ước tính nước dùng tại vòi bằng lưu lượng, thời gian sử dụng trên người, số người và số ngày; tài liệu cũng hướng dẫn đo lưu lượng bằng bình chứa và đồng hồ. [1] Với công trường, cách này giúp thay một suất tổng quá mơ hồ bằng các thành phần có thể kiểm tra: số lần rửa, thời gian mỗi lần, lưu lượng thực và phần dùng cố định.
Giả định rò rỉ bằng 10% lượng nước đưa vào hệ, không phải 10% lượng hữu ích. Khi đó V_cấp=16,50/(1−0,10)=18,333 m³/ngày. Nhân 16,50 với 1,10 chỉ cho 18,15 m³/ngày, vì đã dùng một mẫu số khác. Trong hồ sơ, mọi tỷ lệ hao hụt phải ghi rõ tính trên đầu vào hay trên phần sử dụng hữu ích.
Đồng thời tức thời không bằng trung bình ngày
Xét riêng 12 vòi giống nhau, mỗi vòi chảy 0,10 L/s. Giả định tại một thời điểm chọn ngẫu nhiên, xác suất một vòi đang chảy là p=0,15 và trạng thái các vòi độc lập. Đây là một mô hình xác suất minh họa, không phải toàn bộ nhu cầu 18,333 m³/ngày ở trên.
Nghiên cứu gốc của Hunter xây dựng xác suất số thiết bị hoạt động đồng thời từ thời lượng và tần suất sử dụng, với giả thiết độc lập. [2] Dùng lại cấu trúc xác suất nhưng tự chọn đầu vào, số vòi hoạt động K có phân bố nhị thức:
P(K=k) = C(n,k) pᵏ (1−p)ⁿ⁻ᵏ.
Ở đây n=12; k là số vòi đang mở; C(n,k) là số tổ hợp. Số vòi hoạt động trung bình np=1,8, tương ứng 0,18 L/s. Tổng tất cả vòi cùng mở là 1,20 L/s. Hai giá trị này mô tả hai tình huống khác nhau, không thể lấy trung bình làm lưu lượng cực đại.
Tính tổng xác suất cho K≤3 được 90,779%; cho K≤4 được 97,608%. Vì vậy phân vị 95% trong mô hình rời rạc này là 4 vòi, tương ứng 0,40 L/s. Nó chỉ có nghĩa ít nhất 95% các thời điểm ngẫu nhiên theo giả thiết có không quá bốn vòi hoạt động. Nó không bảo đảm 95% số ngày hoàn toàn không vượt 0,40 L/s.
Giờ nghỉ đồng loạt làm các vòi có tương quan, phá vỡ giả thiết độc lập. Phòng tắm, bếp và bồn xả còn có lưu lượng cùng thời lượng khác nhau. Do đó không chuyển kết quả 0,40 L/s thành kích thước đường ống công trường; phải kiểm tra nhóm thiết bị thực, áp suất còn lại và quy định áp dụng.
Tích phân biểu đồ dùng nước để tìm dung tích điều hòa
Giả định toàn bộ 18,333 m³, gồm hao hụt, được lấy trong 8 giờ. Ngoài khoảng này không có dòng ra trong mô hình; nếu thực tế có rò rỉ ban đêm phải bổ sung. Chia 8 giờ thành bốn khối bằng nhau, mỗi khối 2 giờ, lần lượt chiếm 10%, 40%, 35% và 15% thể tích ngày.
Lưu lượng ra của bốn khối lần lượt là 0,9167; 3,6667; 3,2083 và 1,3750 m³/h. Giả định nguồn cấp đều trong cùng 8 giờ, Q_vào=18,333/8=2,2917 m³/h. Gọi S(t) là biến thiên lượng nước trong bể so với đầu ngày:
S(t) = ∫₀ᵗ (Q_vào − Q_ra) dt.
Tại các mốc 0, 2, 4, 6 và 8 giờ, S lần lượt bằng 0; +2,750; 0; −1,833 và 0 m³. Dung tích làm việc để đi hết chu kỳ là S_max−S_min=4,583 m³. Chỉ lấy trị tuyệt đối phần âm 1,833 m³ sẽ bỏ qua không gian cần nhận lượng tích lũy đầu buổi.
ACWWA phân biệt dung tích điều hòa đỉnh, dự trữ khẩn cấp và phần không sử dụng được; dung tích điều hòa bù chênh lệch giữa nhu cầu và khả năng cấp. [3] Bài tính tích phân ở đây là cách thực hiện nguyên lý đó cho một lịch vận hành tự đặt, không dùng tỷ lệ dự trữ mặc định của tài liệu.
Dự trữ phải gắn với thời điểm mất nguồn
Giả định dành 1 m³ dưới mực nước khai thác thấp nhất và 6 m³ dự trữ, độc lập với 4,583 m³ điều hòa. Tổng thể tích nước bố trí là 11,583 m³, chưa tính khoảng không trên mặt nước. Trong vận hành bình thường, mực thấp nhất tương ứng 7 m³; đầu buổi cần 8,833 m³; đến giờ thứ hai đạt 11,583 m³.
Nếu nguồn mất từ giờ thứ hai đến giờ thứ năm, lượng rút là 2×3,6667+1×3,2083=10,5417 m³. Xuất phát đúng mức đầy 11,583 m³, cuối khoảng mất nguồn chỉ còn 1,0417 m³, sát phần 1 m³ không khai thác. Phần chênh 0,0417 m³ quá nhỏ để coi là một dự phòng thiết kế có ý nghĩa khi đầu vào còn giả định.
Nếu sự cố bắt đầu lúc bể chỉ có 7 m³, phần có thể rút còn 6 m³, hoàn toàn khác trường hợp đầy bể. Vì vậy ghi “dự trữ ba giờ” chỉ có giá trị khi nêu lưu lượng theo thời gian, mực nước ban đầu, điều kiện cho phép sử dụng dự trữ và cách khôi phục lượng nước sau sự cố.
Độ nhạy và kiểm chứng tại hiện trường
Nếu số người tăng 20% lên 360 nhưng phần vệ sinh cố định vẫn 3 m³/ngày, lượng cấp tăng thành 21,333 m³/ngày, tức tăng 16,36%. Giữ nguyên hình dạng biểu đồ và giờ cấp, dung tích điều hòa tăng thành 5,333 m³. Tăng số người 20% không tự làm mọi thành phần nhu cầu tăng 20%.
Giảm giờ chạy bơm, thay đổi giờ nghỉ hoặc chuyển công việc vệ sinh sang đầu ca làm đổi đường S(t), ngay cả khi thể tích ngày không đổi. Do đó nên đo đồng thời lưu lượng đầu vào, lượng dùng theo giờ và mực bể; chỉ đối chiếu tổng đồng hồ cuối ngày không xác minh được đỉnh hoặc chu kỳ tích trữ.
Bể lớn hơn còn làm thay đổi thời gian lưu. EPA lưu ý tuổi nước cao và tình trạng bể có thể ảnh hưởng chất lượng nước, nên lượng dự trữ phải đi cùng quản lý vệ sinh, tuần hoàn và kiểm tra phù hợp. [4] Hồ sơ lựa chọn cuối cùng cần gắn mô hình thể tích với nguồn nước, chất lượng, mạng ống và lịch vận hành thực, thay vì chốt một hệ số đồng thời duy nhất cho mọi mục đích.
Nguồn tham khảo
[1] WaterSense at Work — Sanitary Fixtures and Equipment, 3.3 Faucets — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Methods of Estimating Loads in Plumbing Systems — BMS65 — Roy B. Hunter, National Bureau of Standards. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Atlantic Canada Water Supply Guidelines 2022 — Chapter 7, Treated Water Storage Facilities — Atlantic Canada Water and Wastewater Association. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Distribution System Water Quality — Protecting Water Quality Through Finished Water Storage Facility Inspection and Cleaning — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một khu lán trại hoặc nhà vệ sinh công trường có thể dùng ít nước trong cả ngày nhưng xuất hiện đợt lấy nước dồn vào giờ đổi ca. Bảng tính chỉ có số người nhân với một suất tiêu thụ chưa trả lời được đường ống cần tải bao nhiêu nước tức thời, bơm cần chạy mấy giờ và bể phải chứa bao nhiêu. Cần tách thể tích ngày, lưu lượng tại thời điểm xét và đường tích lũy chênh lệch cấp–dùng.
Bài này xét nước phục vụ sinh hoạt, vệ sinh trong một công trường giả định. Các số liệu về người, suất dùng nước, rò rỉ và thời gian mất nguồn đều là giả định minh họa. Chúng không phải định mức nước uống, tiêu chí chất lượng nước hay yêu cầu dự trữ chữa cháy của một dự án cụ thể.
Lập ngân sách thể tích trước khi chọn hệ số
Giả định trong ngày có 300 người khác nhau sử dụng khu phục vụ; mỗi người được quy đổi thành 45 L cho toàn bộ các hoạt động đã đưa vào phạm vi tính. Công việc vệ sinh khu vực dùng thêm 3 m³/ngày, độc lập với số người. Thể tích hữu ích là:
V_hữu ích = 300 × 45/1.000 + 3 = 16,50 m³/ngày.
Nếu 300 là quân số cao nhất của một ca nhưng ngày có nhiều nhóm người khác nhau, dùng trực tiếp 300 có thể bỏ sót lượng tiêu thụ. Ngược lại, cộng quân số các ca khi cùng một người được ghi ở nhiều danh sách có thể đếm đôi. Danh sách nhân lực cần được chuyển thành số lượt sử dụng tương ứng với cách định nghĩa suất tiêu thụ.
EPA trình bày cách ước tính nước dùng tại vòi bằng lưu lượng, thời gian sử dụng trên người, số người và số ngày; tài liệu cũng hướng dẫn đo lưu lượng bằng bình chứa và đồng hồ. [1] Với công trường, cách này giúp thay một suất tổng quá mơ hồ bằng các thành phần có thể kiểm tra: số lần rửa, thời gian mỗi lần, lưu lượng thực và phần dùng cố định.
Giả định rò rỉ bằng 10% lượng nước đưa vào hệ, không phải 10% lượng hữu ích. Khi đó V_cấp=16,50/(1−0,10)=18,333 m³/ngày. Nhân 16,50 với 1,10 chỉ cho 18,15 m³/ngày, vì đã dùng một mẫu số khác. Trong hồ sơ, mọi tỷ lệ hao hụt phải ghi rõ tính trên đầu vào hay trên phần sử dụng hữu ích.
Đồng thời tức thời không bằng trung bình ngày
Xét riêng 12 vòi giống nhau, mỗi vòi chảy 0,10 L/s. Giả định tại một thời điểm chọn ngẫu nhiên, xác suất một vòi đang chảy là p=0,15 và trạng thái các vòi độc lập. Đây là một mô hình xác suất minh họa, không phải toàn bộ nhu cầu 18,333 m³/ngày ở trên.
Nghiên cứu gốc của Hunter xây dựng xác suất số thiết bị hoạt động đồng thời từ thời lượng và tần suất sử dụng, với giả thiết độc lập. [2] Dùng lại cấu trúc xác suất nhưng tự chọn đầu vào, số vòi hoạt động K có phân bố nhị thức:
P(K=k) = C(n,k) pᵏ (1−p)ⁿ⁻ᵏ.
Ở đây n=12; k là số vòi đang mở; C(n,k) là số tổ hợp. Số vòi hoạt động trung bình np=1,8, tương ứng 0,18 L/s. Tổng tất cả vòi cùng mở là 1,20 L/s. Hai giá trị này mô tả hai tình huống khác nhau, không thể lấy trung bình làm lưu lượng cực đại.
Tính tổng xác suất cho K≤3 được 90,779%; cho K≤4 được 97,608%. Vì vậy phân vị 95% trong mô hình rời rạc này là 4 vòi, tương ứng 0,40 L/s. Nó chỉ có nghĩa ít nhất 95% các thời điểm ngẫu nhiên theo giả thiết có không quá bốn vòi hoạt động. Nó không bảo đảm 95% số ngày hoàn toàn không vượt 0,40 L/s.
Giờ nghỉ đồng loạt làm các vòi có tương quan, phá vỡ giả thiết độc lập. Phòng tắm, bếp và bồn xả còn có lưu lượng cùng thời lượng khác nhau. Do đó không chuyển kết quả 0,40 L/s thành kích thước đường ống công trường; phải kiểm tra nhóm thiết bị thực, áp suất còn lại và quy định áp dụng.
Tích phân biểu đồ dùng nước để tìm dung tích điều hòa
Giả định toàn bộ 18,333 m³, gồm hao hụt, được lấy trong 8 giờ. Ngoài khoảng này không có dòng ra trong mô hình; nếu thực tế có rò rỉ ban đêm phải bổ sung. Chia 8 giờ thành bốn khối bằng nhau, mỗi khối 2 giờ, lần lượt chiếm 10%, 40%, 35% và 15% thể tích ngày.
Lưu lượng ra của bốn khối lần lượt là 0,9167; 3,6667; 3,2083 và 1,3750 m³/h. Giả định nguồn cấp đều trong cùng 8 giờ, Q_vào=18,333/8=2,2917 m³/h. Gọi S(t) là biến thiên lượng nước trong bể so với đầu ngày:
S(t) = ∫₀ᵗ (Q_vào − Q_ra) dt.
Tại các mốc 0, 2, 4, 6 và 8 giờ, S lần lượt bằng 0; +2,750; 0; −1,833 và 0 m³. Dung tích làm việc để đi hết chu kỳ là S_max−S_min=4,583 m³. Chỉ lấy trị tuyệt đối phần âm 1,833 m³ sẽ bỏ qua không gian cần nhận lượng tích lũy đầu buổi.
ACWWA phân biệt dung tích điều hòa đỉnh, dự trữ khẩn cấp và phần không sử dụng được; dung tích điều hòa bù chênh lệch giữa nhu cầu và khả năng cấp. [3] Bài tính tích phân ở đây là cách thực hiện nguyên lý đó cho một lịch vận hành tự đặt, không dùng tỷ lệ dự trữ mặc định của tài liệu.
Dự trữ phải gắn với thời điểm mất nguồn
Giả định dành 1 m³ dưới mực nước khai thác thấp nhất và 6 m³ dự trữ, độc lập với 4,583 m³ điều hòa. Tổng thể tích nước bố trí là 11,583 m³, chưa tính khoảng không trên mặt nước. Trong vận hành bình thường, mực thấp nhất tương ứng 7 m³; đầu buổi cần 8,833 m³; đến giờ thứ hai đạt 11,583 m³.
Nếu nguồn mất từ giờ thứ hai đến giờ thứ năm, lượng rút là 2×3,6667+1×3,2083=10,5417 m³. Xuất phát đúng mức đầy 11,583 m³, cuối khoảng mất nguồn chỉ còn 1,0417 m³, sát phần 1 m³ không khai thác. Phần chênh 0,0417 m³ quá nhỏ để coi là một dự phòng thiết kế có ý nghĩa khi đầu vào còn giả định.
Nếu sự cố bắt đầu lúc bể chỉ có 7 m³, phần có thể rút còn 6 m³, hoàn toàn khác trường hợp đầy bể. Vì vậy ghi “dự trữ ba giờ” chỉ có giá trị khi nêu lưu lượng theo thời gian, mực nước ban đầu, điều kiện cho phép sử dụng dự trữ và cách khôi phục lượng nước sau sự cố.
Độ nhạy và kiểm chứng tại hiện trường
Nếu số người tăng 20% lên 360 nhưng phần vệ sinh cố định vẫn 3 m³/ngày, lượng cấp tăng thành 21,333 m³/ngày, tức tăng 16,36%. Giữ nguyên hình dạng biểu đồ và giờ cấp, dung tích điều hòa tăng thành 5,333 m³. Tăng số người 20% không tự làm mọi thành phần nhu cầu tăng 20%.
Giảm giờ chạy bơm, thay đổi giờ nghỉ hoặc chuyển công việc vệ sinh sang đầu ca làm đổi đường S(t), ngay cả khi thể tích ngày không đổi. Do đó nên đo đồng thời lưu lượng đầu vào, lượng dùng theo giờ và mực bể; chỉ đối chiếu tổng đồng hồ cuối ngày không xác minh được đỉnh hoặc chu kỳ tích trữ.
Bể lớn hơn còn làm thay đổi thời gian lưu. EPA lưu ý tuổi nước cao và tình trạng bể có thể ảnh hưởng chất lượng nước, nên lượng dự trữ phải đi cùng quản lý vệ sinh, tuần hoàn và kiểm tra phù hợp. [4] Hồ sơ lựa chọn cuối cùng cần gắn mô hình thể tích với nguồn nước, chất lượng, mạng ống và lịch vận hành thực, thay vì chốt một hệ số đồng thời duy nhất cho mọi mục đích.
Nguồn tham khảo
[1] WaterSense at Work — Sanitary Fixtures and Equipment, 3.3 Faucets — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Methods of Estimating Loads in Plumbing Systems — BMS65 — Roy B. Hunter, National Bureau of Standards. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Atlantic Canada Water Supply Guidelines 2022 — Chapter 7, Treated Water Storage Facilities — Atlantic Canada Water and Wastewater Association. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Distribution System Water Quality — Protecting Water Quality Through Finished Water Storage Facility Inspection and Cleaning — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


