Cùng nhiệt độ cuối chưa chắc cùng trạng thái cuối
Một thanh đàn hồi được nung rồi nguội về nhiệt độ ban đầu có thể trở lại đúng trạng thái ban đầu. Nhưng nếu trong hành trình ấy đã có biến dạng dẻo, nhiệt độ không còn là biến duy nhất quyết định ứng suất. Cần theo dõi cả phần biến dạng không hồi phục và điều kiện giữ chi tiết.
Bài giảng NPTEL mô tả sự kìm giữ của phần vật liệu lạnh xung quanh đối với vùng được nung và co lại, đồng thời nhắc tới ảnh hưởng của chuyển biến luyện kim. [1] Bài này tách riêng cơ chế cơ học một chiều bằng mô hình tự đặt. Mọi thông số là giả định, không phải dữ liệu mác thép hoặc dự báo trực tiếp ứng suất dư của một mối hàn.
Ba phần biến dạng phải được ghi riêng
Xét biến dạng nhỏ, kéo mang dấu dương. Tổng biến dạng dọc được tách thành đàn hồi, nhiệt và dẻo:
ε = ε_e + ε_th + ε_p
ε_e = σ/E; ε_th = αΔT
E là mô đun đàn hồi, MPa; σ là ứng suất dọc, MPa; α là hệ số giãn nở, K⁻¹; ΔT là độ tăng so với nhiệt độ không ứng suất ban đầu, K. Các ε không có thứ nguyên. Tài liệu COMSOL dùng phân rã cộng các thành phần ở miền biến dạng nhỏ và tính ứng suất từ phần đàn hồi sau khi loại các phần không đàn hồi. [2]
Giả định vật liệu đàn hồi–dẻo lý tưởng đối xứng: |σ|≤f_y, không hóa bền, không biến dạng theo thời gian và các tính chất không đổi theo nhiệt độ. Khi chưa tới giới hạn, ε_p giữ nguyên. Khi tiếp tục tải ra ngoài giới hạn, ε_p đổi để ứng suất nằm trên biên ±f_y. Đây là mô hình đơn giản để theo dõi lịch sử, không phải khẳng định vật liệu hàn thực có các tính chất này.
Nung thanh giữa hai gối tuyệt đối cứng
Giữ khoảng cách hai đầu không đổi nên ε=0. Lúc đầu ΔT=0, ε_p=0, σ=0. Khi còn đàn hồi:
σ = −EαΔT
ΔT_y = f_y/(Eα)
Chọn E=200.000 MPa, α=12×10⁻⁶ K⁻¹ và f_y=240 MPa. Mỗi kelvin tăng nhiệt tạo 2,4 MPa nén trong nhánh đàn hồi; thanh chạm giới hạn nén khi ΔT_y=100 K. Dùng công thức đàn hồi vượt điểm này sẽ cho ứng suất mà mô hình vật liệu đã loại bỏ.
Nung tới ΔT_max=180 K. Biến dạng nhiệt là 0,00216. Ở đỉnh nhiệt, σ=−240 MPa và ε_e=−0,0012, nên điều kiện ε=0 đòi ε_p=−0,00096. Thanh không ngắn đi trong đồ gá, nhưng đã tích lũy một thành phần co dẻo bên trong tổng biến dạng bằng không.
Nguội từ đỉnh: ứng suất đảo dấu trước khi nhiệt về nền
Trong đoạn nguội đầu tiên, ứng suất rời biên nén theo nhánh đàn hồi; ε_p vẫn bằng −0,00096. Vì vậy:
σ = −E(αΔT + ε_p)
Ứng suất bằng không tại ΔT=80 K. Nguội tiếp về ΔT=0 cho σ=+192 MPa. Trạng thái cuối vẫn bị kéo dù nhiệt độ đã trở về nền, bởi phần co dẻo còn lại bị khoảng cách gối giữ lại.
Không được đặt ε_p về không khi bắt đầu nguội hoặc đổi σ thành −EαΔT với mốc cũ. Cách làm ấy sẽ xóa lịch sử và trả về ứng suất không ở cuối, khác mô hình đã định. Ngược lại, nếu đỉnh nhiệt chỉ là 80 K, toàn bộ chu kỳ còn đàn hồi và ứng suất cuối thật sự bằng không.
Với thanh dài 2.000 mm, tiết diện 500 mm², lực kéo ở cuối chu kỳ 180 K là 96.000 N. Đây là lực mà đồ gá còn phải cân bằng. Tháo hoàn toàn hai gối của một thanh độc lập sẽ đưa ứng suất dọc về không; biến dạng còn lại bằng ε_p và thanh co 1,92 mm. Không nên gọi lực đang được đồ gá duy trì là một trường ứng suất tự cân bằng trong vật đã tháo gá.
Đỉnh nhiệt cao hơn có thể gây chảy dẻo đảo chiều
Nung cùng thanh tới ΔT_max=300 K. Ở đỉnh, ε_th=0,0036; σ=−240 MPa; ε_p=−0,0024. Khi nguội, cần giảm nhiệt 200 K để ứng suất đi từ −240 lên +240 MPa. Do đó thanh chạm biên kéo tại ΔT=100 K, trước khi trở lại nền.
Trong đoạn nguội cuối, vật liệu tiếp tục chảy dẻo theo chiều kéo. Tại ΔT=0, σ=+240 MPa và ε_p=−0,0012. Phần biến dạng dẻo đã đi từ −0,0024 lên −0,0012; không thể dùng nguyên giá trị ở đỉnh để suy ứng suất cuối 480 MPa, vì giá trị đó vượt giới hạn của mô hình.
Trong điều kiện đang xét, ứng suất cuối tăng từ không tới f_y khi đỉnh nhiệt chạy từ ΔT_y tới 2ΔT_y. Với đỉnh nhiệt lớn hơn 2ΔT_y, ứng suất cuối bị giới hạn ở f_y, còn lịch sử biến dạng dẻo vẫn thay đổi. Sau tháo gá, thanh của chu kỳ 300 K co 2,4 mm. Sự bão hòa ứng suất không có nghĩa toàn bộ lịch sử cơ học đã giống nhau.
Đồ gá có độ mềm làm đổi điều kiện tương thích
Thay gối cứng bằng hệ lò xo tuyến tính có độ cứng k_s, N/mm, ban đầu không tải và không giãn nở. Thanh có độ cứng dọc k_b=EA/L. Khi thanh dài thêm δ, lò xo tạo lực nén N=−k_sδ; đồng thời δ=Lε và N=Aσ. Kết hợp các quan hệ cho:
σ = −E_eff(αΔT + ε_p)
E_eff = E/(1 + k_b/k_s)
Với L=2.000 mm, A=500 mm², k_b=50.000 N/mm. Chọn k_s=50.000 N/mm, ta có E_eff=100.000 MPa. Nhiệt tăng bắt đầu gây chảy nén nay là 200 K, gấp đôi trường hợp gối cứng.
Chu kỳ tới 180 K chỉ tạo ứng suất nén cực đại −216 MPa, nên không chảy dẻo và ứng suất cuối bằng không. Với chu kỳ 300 K, tại đỉnh ε_p=−0,0012; nguội về nền cho σ=+120 MPa, chưa chạm giới hạn kéo. Khi ấy ε=−0,0006 và thanh ngắn hơn chiều dài ban đầu 1,2 mm trong hệ lò xo. Tháo lò xo mới giải phóng thêm phần đàn hồi.
Độ mềm không phải một hệ số tùy chọn để giảm mọi kết quả. Nó tham gia vào điều kiện cân bằng và tương thích, làm đổi cả thời điểm bắt đầu chảy lẫn các nhánh sau đó. Nếu đồ gá có khe hở, trượt, giãn nở nhiệt hoặc mất tiếp xúc, một lò xo tuyến tính hai chiều không còn mô tả đầy đủ.
Vật không còn lực ngoài vẫn có thể chứa ứng suất tự cân bằng
Để phân biệt với thanh độc lập, xét một mô hình khác gồm thanh giữa và hai thanh bên nối bằng bản đầu cứng. Không có ngoại lực dọc; các thanh có cùng chiều dài và cùng E. Gán biến dạng riêng còn lại cho thanh giữa là −0,00096, còn hai thanh bên bằng không. Đây là trạng thái riêng giả định để nghiên cứu tương thích, không suy lại lịch sử nung của cả cụm.
Gọi diện tích thanh giữa A_c=500 mm², tổng diện tích hai bên A_s=1.500 mm². Vì cùng biến dạng chung ε và tổng lực bằng không:
ε = A_c ε_p/(A_c+A_s)
σ_c = E(ε−ε_p); σ_s = Eε
Ta được ε=−0,00024; thanh giữa chịu kéo 144 MPa; hai bên chịu nén 48 MPa. Lực kéo 72.000 N được cân bằng bởi tổng lực nén −72.000 N. Cả hai mức đều trong miền đàn hồi của mô hình và không cần ngoại lực giữ cụm tại trạng thái này.
Báo cáo NASA về ứng suất do hàn nêu vai trò của biến dạng dẻo không đồng đều và sự ngăn co của phần vật liệu xung quanh. [3] Mô hình nhiều thanh giúp nhìn rõ yêu cầu cân bằng đó: ứng suất kéo ở một vùng cần được cân bằng ở nơi khác hoặc bởi tải biên. Một trường chỉ có kéo đều trên toàn tiết diện tự do sẽ vi phạm cân bằng lực.
Phạm vi cần giữ khi dùng kết quả
Mô hình đã bỏ phụ thuộc nhiệt độ của E, α và giới hạn chảy; bỏ hóa bền, chuyển pha, từ biến, uốn và mất ổn định. Thanh chịu nén còn được giả định luôn thẳng, nên đây không phải phép kiểm chống oằn. Đỉnh nhiệt, tốc độ nung và thời gian giữ thực phải được mô tả bằng dữ liệu phù hợp nếu muốn tính liên kết cụ thể.
Điều có thể dùng ngay để kiểm một bảng tính là sổ ba thành phần biến dạng, dấu ứng suất, các điểm đổi nhánh và tổng lực sau tháo gá. Ghi rõ trạng thái còn gá hay đã tháo gá giúp tránh diễn giải sai ngay từ đầu. Một nhiệt độ cuối giống nhau không thay được việc lưu lịch sử biến dạng và điều kiện ràng buộc.
Nguồn tham khảo
[1] Lecture 21 — Residual stresses in weld joints — NPTEL — Welding Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Inelastic Strain Contributions — COMSOL Structural Mechanics Module 6.3. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Patterns of residual stresses due to welding — NASA-CR-169913 — B. M. Botros — NASA contractor report, 19/01/1983. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một thanh đàn hồi được nung rồi nguội về nhiệt độ ban đầu có thể trở lại đúng trạng thái ban đầu. Nhưng nếu trong hành trình ấy đã có biến dạng dẻo, nhiệt độ không còn là biến duy nhất quyết định ứng suất. Cần theo dõi cả phần biến dạng không hồi phục và điều kiện giữ chi tiết.
Bài giảng NPTEL mô tả sự kìm giữ của phần vật liệu lạnh xung quanh đối với vùng được nung và co lại, đồng thời nhắc tới ảnh hưởng của chuyển biến luyện kim. [1] Bài này tách riêng cơ chế cơ học một chiều bằng mô hình tự đặt. Mọi thông số là giả định, không phải dữ liệu mác thép hoặc dự báo trực tiếp ứng suất dư của một mối hàn.
Ba phần biến dạng phải được ghi riêng
Xét biến dạng nhỏ, kéo mang dấu dương. Tổng biến dạng dọc được tách thành đàn hồi, nhiệt và dẻo:
ε = ε_e + ε_th + ε_p
ε_e = σ/E; ε_th = αΔT
E là mô đun đàn hồi, MPa; σ là ứng suất dọc, MPa; α là hệ số giãn nở, K⁻¹; ΔT là độ tăng so với nhiệt độ không ứng suất ban đầu, K. Các ε không có thứ nguyên. Tài liệu COMSOL dùng phân rã cộng các thành phần ở miền biến dạng nhỏ và tính ứng suất từ phần đàn hồi sau khi loại các phần không đàn hồi. [2]
Giả định vật liệu đàn hồi–dẻo lý tưởng đối xứng: |σ|≤f_y, không hóa bền, không biến dạng theo thời gian và các tính chất không đổi theo nhiệt độ. Khi chưa tới giới hạn, ε_p giữ nguyên. Khi tiếp tục tải ra ngoài giới hạn, ε_p đổi để ứng suất nằm trên biên ±f_y. Đây là mô hình đơn giản để theo dõi lịch sử, không phải khẳng định vật liệu hàn thực có các tính chất này.
Nung thanh giữa hai gối tuyệt đối cứng
Giữ khoảng cách hai đầu không đổi nên ε=0. Lúc đầu ΔT=0, ε_p=0, σ=0. Khi còn đàn hồi:
σ = −EαΔT
ΔT_y = f_y/(Eα)
Chọn E=200.000 MPa, α=12×10⁻⁶ K⁻¹ và f_y=240 MPa. Mỗi kelvin tăng nhiệt tạo 2,4 MPa nén trong nhánh đàn hồi; thanh chạm giới hạn nén khi ΔT_y=100 K. Dùng công thức đàn hồi vượt điểm này sẽ cho ứng suất mà mô hình vật liệu đã loại bỏ.
Nung tới ΔT_max=180 K. Biến dạng nhiệt là 0,00216. Ở đỉnh nhiệt, σ=−240 MPa và ε_e=−0,0012, nên điều kiện ε=0 đòi ε_p=−0,00096. Thanh không ngắn đi trong đồ gá, nhưng đã tích lũy một thành phần co dẻo bên trong tổng biến dạng bằng không.
Nguội từ đỉnh: ứng suất đảo dấu trước khi nhiệt về nền
Trong đoạn nguội đầu tiên, ứng suất rời biên nén theo nhánh đàn hồi; ε_p vẫn bằng −0,00096. Vì vậy:
σ = −E(αΔT + ε_p)
Ứng suất bằng không tại ΔT=80 K. Nguội tiếp về ΔT=0 cho σ=+192 MPa. Trạng thái cuối vẫn bị kéo dù nhiệt độ đã trở về nền, bởi phần co dẻo còn lại bị khoảng cách gối giữ lại.
Không được đặt ε_p về không khi bắt đầu nguội hoặc đổi σ thành −EαΔT với mốc cũ. Cách làm ấy sẽ xóa lịch sử và trả về ứng suất không ở cuối, khác mô hình đã định. Ngược lại, nếu đỉnh nhiệt chỉ là 80 K, toàn bộ chu kỳ còn đàn hồi và ứng suất cuối thật sự bằng không.
Với thanh dài 2.000 mm, tiết diện 500 mm², lực kéo ở cuối chu kỳ 180 K là 96.000 N. Đây là lực mà đồ gá còn phải cân bằng. Tháo hoàn toàn hai gối của một thanh độc lập sẽ đưa ứng suất dọc về không; biến dạng còn lại bằng ε_p và thanh co 1,92 mm. Không nên gọi lực đang được đồ gá duy trì là một trường ứng suất tự cân bằng trong vật đã tháo gá.
Đỉnh nhiệt cao hơn có thể gây chảy dẻo đảo chiều
Nung cùng thanh tới ΔT_max=300 K. Ở đỉnh, ε_th=0,0036; σ=−240 MPa; ε_p=−0,0024. Khi nguội, cần giảm nhiệt 200 K để ứng suất đi từ −240 lên +240 MPa. Do đó thanh chạm biên kéo tại ΔT=100 K, trước khi trở lại nền.
Trong đoạn nguội cuối, vật liệu tiếp tục chảy dẻo theo chiều kéo. Tại ΔT=0, σ=+240 MPa và ε_p=−0,0012. Phần biến dạng dẻo đã đi từ −0,0024 lên −0,0012; không thể dùng nguyên giá trị ở đỉnh để suy ứng suất cuối 480 MPa, vì giá trị đó vượt giới hạn của mô hình.
Trong điều kiện đang xét, ứng suất cuối tăng từ không tới f_y khi đỉnh nhiệt chạy từ ΔT_y tới 2ΔT_y. Với đỉnh nhiệt lớn hơn 2ΔT_y, ứng suất cuối bị giới hạn ở f_y, còn lịch sử biến dạng dẻo vẫn thay đổi. Sau tháo gá, thanh của chu kỳ 300 K co 2,4 mm. Sự bão hòa ứng suất không có nghĩa toàn bộ lịch sử cơ học đã giống nhau.
Đồ gá có độ mềm làm đổi điều kiện tương thích
Thay gối cứng bằng hệ lò xo tuyến tính có độ cứng k_s, N/mm, ban đầu không tải và không giãn nở. Thanh có độ cứng dọc k_b=EA/L. Khi thanh dài thêm δ, lò xo tạo lực nén N=−k_sδ; đồng thời δ=Lε và N=Aσ. Kết hợp các quan hệ cho:
σ = −E_eff(αΔT + ε_p)
E_eff = E/(1 + k_b/k_s)
Với L=2.000 mm, A=500 mm², k_b=50.000 N/mm. Chọn k_s=50.000 N/mm, ta có E_eff=100.000 MPa. Nhiệt tăng bắt đầu gây chảy nén nay là 200 K, gấp đôi trường hợp gối cứng.
Chu kỳ tới 180 K chỉ tạo ứng suất nén cực đại −216 MPa, nên không chảy dẻo và ứng suất cuối bằng không. Với chu kỳ 300 K, tại đỉnh ε_p=−0,0012; nguội về nền cho σ=+120 MPa, chưa chạm giới hạn kéo. Khi ấy ε=−0,0006 và thanh ngắn hơn chiều dài ban đầu 1,2 mm trong hệ lò xo. Tháo lò xo mới giải phóng thêm phần đàn hồi.
Độ mềm không phải một hệ số tùy chọn để giảm mọi kết quả. Nó tham gia vào điều kiện cân bằng và tương thích, làm đổi cả thời điểm bắt đầu chảy lẫn các nhánh sau đó. Nếu đồ gá có khe hở, trượt, giãn nở nhiệt hoặc mất tiếp xúc, một lò xo tuyến tính hai chiều không còn mô tả đầy đủ.
Vật không còn lực ngoài vẫn có thể chứa ứng suất tự cân bằng
Để phân biệt với thanh độc lập, xét một mô hình khác gồm thanh giữa và hai thanh bên nối bằng bản đầu cứng. Không có ngoại lực dọc; các thanh có cùng chiều dài và cùng E. Gán biến dạng riêng còn lại cho thanh giữa là −0,00096, còn hai thanh bên bằng không. Đây là trạng thái riêng giả định để nghiên cứu tương thích, không suy lại lịch sử nung của cả cụm.
Gọi diện tích thanh giữa A_c=500 mm², tổng diện tích hai bên A_s=1.500 mm². Vì cùng biến dạng chung ε và tổng lực bằng không:
ε = A_c ε_p/(A_c+A_s)
σ_c = E(ε−ε_p); σ_s = Eε
Ta được ε=−0,00024; thanh giữa chịu kéo 144 MPa; hai bên chịu nén 48 MPa. Lực kéo 72.000 N được cân bằng bởi tổng lực nén −72.000 N. Cả hai mức đều trong miền đàn hồi của mô hình và không cần ngoại lực giữ cụm tại trạng thái này.
Báo cáo NASA về ứng suất do hàn nêu vai trò của biến dạng dẻo không đồng đều và sự ngăn co của phần vật liệu xung quanh. [3] Mô hình nhiều thanh giúp nhìn rõ yêu cầu cân bằng đó: ứng suất kéo ở một vùng cần được cân bằng ở nơi khác hoặc bởi tải biên. Một trường chỉ có kéo đều trên toàn tiết diện tự do sẽ vi phạm cân bằng lực.
Phạm vi cần giữ khi dùng kết quả
Mô hình đã bỏ phụ thuộc nhiệt độ của E, α và giới hạn chảy; bỏ hóa bền, chuyển pha, từ biến, uốn và mất ổn định. Thanh chịu nén còn được giả định luôn thẳng, nên đây không phải phép kiểm chống oằn. Đỉnh nhiệt, tốc độ nung và thời gian giữ thực phải được mô tả bằng dữ liệu phù hợp nếu muốn tính liên kết cụ thể.
Điều có thể dùng ngay để kiểm một bảng tính là sổ ba thành phần biến dạng, dấu ứng suất, các điểm đổi nhánh và tổng lực sau tháo gá. Ghi rõ trạng thái còn gá hay đã tháo gá giúp tránh diễn giải sai ngay từ đầu. Một nhiệt độ cuối giống nhau không thay được việc lưu lịch sử biến dạng và điều kiện ràng buộc.
Nguồn tham khảo
[1] Lecture 21 — Residual stresses in weld joints — NPTEL — Welding Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Inelastic Strain Contributions — COMSOL Structural Mechanics Module 6.3. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Patterns of residual stresses due to welding — NASA-CR-169913 — B. M. Botros — NASA contractor report, 19/01/1983. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


