Một két chưa đầy làm thay đổi mômen phục hồi
Khi sà lan nghiêng, chất lỏng trong két không giữ nguyên hình dạng tương đối với thân như một khối thép đã cố định. Mặt thoáng có xu hướng nằm ngang theo trọng trường, nên một phần chất lỏng dịch về phía thấp. Sự dịch chuyển này tạo thêm mômen theo chiều nghiêng và làm giảm khả năng phục hồi ban đầu.
Hiệu ứng thường được biểu diễn bằng một độ giảm GM hoặc một độ tăng KG ảo. Từ “ảo” có ý nghĩa cụ thể: đó là cách quy đổi tác động cơ học về cùng dạng tính ổn định, không phải khẳng định toàn bộ tâm khối lượng chất lỏng đã thực sự nâng thẳng đứng đúng bằng con số ấy. Transport Canada trình bày phép quy đổi theo mômen mặt thoáng chia cho lượng chiếm nước. [1]
Đại lượng nào nằm trong phép hiệu chỉnh?
Gọi M là khối lượng toàn phương tiện ở trạng thái đang xét, t; ρ_l là khối lượng riêng chất lỏng trong két, t/m³; i_fs là mômen bậc hai diện tích mặt thoáng quanh trục dọc đi qua tâm mặt thoáng, m⁴. Với góc nhỏ và hình dạng mặt thoáng thích hợp:
FSM=ρ_l i_fs; FSC=FSM/M
GM_hiệu_dụng=GM_rắn−FSC
FSM có đơn vị t·m, còn FSC có đơn vị m. GM_rắn là kết quả khi khối lượng chất lỏng đã được tính ở tâm của nó trong tư thế tham chiếu nhưng tạm coi nó không dịch tương đối với tàu. Không được bỏ khối lượng nước khỏi bảng tải rồi chỉ trừ FSC; đó là hai phần tác động khác nhau.
Ghi chú kiến trúc tàu của Universiti Teknologi Malaysia nêu quan hệ trên và công thức i_fs=lb³/12 cho mặt thoáng chữ nhật, với l theo chiều dọc tàu và b theo chiều ngang. [2] Lũy thừa ba thuộc chiều rộng ngang vì đang xét nghiêng ngang. Khi xét chúi dọc, phải dùng mômen diện tích quanh trục ngang tương ứng.
Ví dụ một két chữ nhật
Giả định một phương tiện có M=1.800 t và GM_rắn=1,20 m. Một két chưa đầy có mặt thoáng dài l=12 m, rộng b=8 m, chứa nước ρ_l=1,025 t/m³. Két được coi thành đứng, không thông với két khác, mặt thoáng không chạm nóc và chưa để lộ đáy trong miền góc khảo sát.
Mômen diện tích là i_fs=12×8³/12=512 m⁴. FSM=1,025×512=524,8 t·m, nên FSC=524,8/1.800≈0,291556 m. GM hiệu dụng còn 1,20−0,291556≈0,908444 m. Đây là giảm khoảng 24,30% so với GM_rắn của ví dụ.
Nếu có thêm một két độc lập dài 10 m, rộng 4 m, cùng mật độ, i_fs bổ sung bằng 53,333333 m⁴. Tổng FSC của hai két là khoảng 0,321926 m. Các FSM cộng trước rồi chia cho cùng M; không chia từng két cho khối lượng riêng của nước trong chính két đó.
Có thể suy quan hệ từ dịch chuyển thể tích nhỏ
Xét mặt thoáng chữ nhật đối xứng, đặt y ngang từ tâm mặt thoáng. Khi góc φ nhỏ, biến đổi chiều cao chất lỏng so với thân có dạng gần đúng y tanφ. Phần biến đổi thể tích tại một dải tạo mômen khối lượng tỷ lệ ρ_l y² tanφ dA. Tích phân trên mặt thoáng cho δS_y=ρ_l i_fs tanφ.
Với két ví dụ ở φ=3°, mômen khối lượng ngang phát sinh trong mô hình là 524,8 tan3°≈27,503603 t·m. Khi đưa về mômen lực quanh thân nghiêng, hệ số hình chiếu cho biểu thức ρ_l g i_fs sinφ. Cách dựng này cho thấy i_fs xuất hiện từ y² và diện tích, không phải từ riêng tổng thể tích nước.
Phép suy chỉ xét biến thiên hình dạng tĩnh tại góc nhỏ. Nó không mô tả sóng dồn trong két, va đập vào thành, cản của vách hoặc đáp ứng quá độ. Nếu thao tác ballast diễn ra đồng thời với lắc tàu, cân bằng tĩnh là một thành phần của bài toán lớn hơn.
Chia kín theo chiều dọc có tác động mạnh
Giả định két rộng 8 m được chia bằng một vách kín dọc giữa tàu thành hai két độc lập, mỗi két dài 12 m và rộng 4 m. Tổng mômen mặt thoáng là 2×12×4³/12=128 m⁴, bằng một phần tư của 512 m⁴. FSC mới là 0,072889 m khi giữ M và mật độ không đổi.
Nếu chia thành bốn phần bằng nhau, mỗi phần rộng 2 m, tổng i_fs=32 m⁴ và FSC≈0,018222 m, bằng một phần mười sáu trường hợp ban đầu. Tổng quát, n khoang kín bằng nhau theo chiều ngang cho tổng i_fs giảm theo 1/n² khi cùng chiều dài và cùng tổng chiều rộng.
Ngược lại, chia chiều dài thành n khoang nhưng giữ nguyên chiều rộng ngang b làm tổng l không đổi; trong hình học chữ nhật này, tổng i_fs nghiêng ngang không giảm. Điều đó không phủ nhận các công dụng khác của vách ngang; nó chỉ xác định tác động của hướng chia đối với phép hiệu chỉnh đang xét.
Két thông nhau phải được xét đúng điều kiện liên kết
Hai két tách hình học chưa chắc là hai mặt thoáng độc lập về thủy tĩnh. Nếu có đường thông cho chất lỏng chuyển giữa chúng và đủ thời gian cân bằng, mặt thoáng hai bên cùng tuân theo một mặt phẳng ngang. Transport Canada lưu ý mômen mặt thoáng tăng khi két nối thông. [1]
Xét hai két dài 12 m, rộng 4 m, tâm mỗi mặt thoáng cách đường tâm chung 2,5 m về hai phía. Diện tích mỗi két là 48 m². Nếu độc lập, tổng i_fs quanh từng tâm là 128 m⁴. Nếu thông nhau theo mô hình cân bằng tĩnh, mômen quanh trục chung là 2×(64+48×2,5²)=728 m⁴, cho FSC≈0,414556 m.
Phần tăng đến từ việc có thể chuyển lượng nước giữa hai vị trí xa trục chung. Không dùng công thức khoang kín cho một vách có lỗ thông rồi mặc nhiên nhận cùng lợi ích 1/n². Với liên kết hạn chế dòng, mức đáp ứng còn phụ thuộc thời gian và sức cản; bài toán tĩnh ở đây chỉ xét giới hạn có đủ thời gian trao đổi.
Độ nhạy với bề rộng, mật độ và lượng chiếm nước
Giữ l, M và ρ_l của két ban đầu, b tăng 10% từ 8 lên 8,8 m làm FSC tăng theo 1,1³=1,331, tức tăng 33,1%, thành khoảng 0,388060 m. Nếu b giảm 10% còn 7,2 m, FSC còn 0,212544 m, giảm 27,1%. Tác động hai chiều không đối xứng vì quan hệ bậc ba.
Nếu thay chất lỏng bằng một loại có mật độ giả định 0,85 t/m³, cùng i_fs và giữ tổng M=1.800 t bằng điều chỉnh tải khác, FSC=0,241778 m. Nếu M giảm còn 1.200 t mà FSM không đổi, FSC tăng thành 0,437333 m. Các giả thiết giữ biến còn lại phải được nêu, vì thay chất lỏng thực tế còn làm thay đổi khối lượng và KG.
Quy tắc kỹ thuật công khai của International Register of Shipping cũng nhấn mạnh ảnh hưởng bậc ba của bề rộng trong hình học mặt thoáng chữ nhật và sự độc lập của riêng phép hiệu chỉnh với cao độ két. [3] Tuy nhiên, nâng cả két vẫn làm tăng KG vật lý của khối lượng chứa bên trong; không được dùng sự độc lập của FSC để kết luận cao độ két không ảnh hưởng ổn định.
Vì sao gần cạn và gần đầy cần kiểm tra hình học?
Trong miền mặt thoáng vẫn là toàn bộ hình chữ nhật, i_fs không chứa chiều sâu chất lỏng. Vì vậy giảm một nửa lượng nước không nhất thiết giảm một nửa FSC. Nhưng khi nước rất ít, một phía đáy có thể lộ ra lúc nghiêng và mặt thoáng không còn là hình chữ nhật đầy bề rộng.
Ở φ=3°, biến đổi cao độ từ tâm đến mép của két rộng 8 m xấp xỉ 4 tan3°≈0,209631 m. Nếu chiều sâu nước thẳng đứng chỉ 0,10 m, mô hình đầy bề rộng đã tự mâu thuẫn vì một mép sẽ đòi chiều sâu âm. Tương tự, với két cao 2 m chứa đến 1,95 m, khoảng trống 0,05 m không đủ cho biến đổi ấy trước khi mặt thoáng chạm nóc.
Do đó, “không phụ thuộc chiều sâu” là kết quả trong một miền hình học, không phải lời khẳng định cho mọi phần trăm đầy. Két đầy kín không có mặt thoáng tự do như mô hình này; trạng thái trung gian lúc nạp hoặc tháo vẫn phải xét riêng.
Dữ liệu cần giữ trong bảng ổn định
Mỗi két cần có loại chất lỏng, mật độ, thể tích, tâm khối lượng, trạng thái liên thông và FSM hoặc dữ liệu hình học phù hợp. Khi tính GM hiệu dụng, kiểm tra trước xem bảng hoặc phần mềm đã bao gồm hiệu chỉnh mặt thoáng chưa để tránh trừ hai lần. Kết quả cuối phải gắn với trạng thái két cụ thể, vì cùng tổng ballast nhưng khác cách chia vào két có thể cho hiệu ứng mặt thoáng rất khác.
Nguồn tham khảo
[1] TP 13313 — Appendix A, Notes on the Use of Free Surface Moments — Transport Canada. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Naval Architecture Notes — Hydrostatics and Floatation / Stability, section 4.8 — Omar bin Yaakob, Universiti Teknologi Malaysia. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Rules for Building and Classing Steel Vessels, Part 5: Stability, January 2015 — free surface discussion — International Register of Shipping. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Khi sà lan nghiêng, chất lỏng trong két không giữ nguyên hình dạng tương đối với thân như một khối thép đã cố định. Mặt thoáng có xu hướng nằm ngang theo trọng trường, nên một phần chất lỏng dịch về phía thấp. Sự dịch chuyển này tạo thêm mômen theo chiều nghiêng và làm giảm khả năng phục hồi ban đầu.
Hiệu ứng thường được biểu diễn bằng một độ giảm GM hoặc một độ tăng KG ảo. Từ “ảo” có ý nghĩa cụ thể: đó là cách quy đổi tác động cơ học về cùng dạng tính ổn định, không phải khẳng định toàn bộ tâm khối lượng chất lỏng đã thực sự nâng thẳng đứng đúng bằng con số ấy. Transport Canada trình bày phép quy đổi theo mômen mặt thoáng chia cho lượng chiếm nước. [1]
Đại lượng nào nằm trong phép hiệu chỉnh?
Gọi M là khối lượng toàn phương tiện ở trạng thái đang xét, t; ρ_l là khối lượng riêng chất lỏng trong két, t/m³; i_fs là mômen bậc hai diện tích mặt thoáng quanh trục dọc đi qua tâm mặt thoáng, m⁴. Với góc nhỏ và hình dạng mặt thoáng thích hợp:
FSM=ρ_l i_fs; FSC=FSM/M
GM_hiệu_dụng=GM_rắn−FSC
FSM có đơn vị t·m, còn FSC có đơn vị m. GM_rắn là kết quả khi khối lượng chất lỏng đã được tính ở tâm của nó trong tư thế tham chiếu nhưng tạm coi nó không dịch tương đối với tàu. Không được bỏ khối lượng nước khỏi bảng tải rồi chỉ trừ FSC; đó là hai phần tác động khác nhau.
Ghi chú kiến trúc tàu của Universiti Teknologi Malaysia nêu quan hệ trên và công thức i_fs=lb³/12 cho mặt thoáng chữ nhật, với l theo chiều dọc tàu và b theo chiều ngang. [2] Lũy thừa ba thuộc chiều rộng ngang vì đang xét nghiêng ngang. Khi xét chúi dọc, phải dùng mômen diện tích quanh trục ngang tương ứng.
Ví dụ một két chữ nhật
Giả định một phương tiện có M=1.800 t và GM_rắn=1,20 m. Một két chưa đầy có mặt thoáng dài l=12 m, rộng b=8 m, chứa nước ρ_l=1,025 t/m³. Két được coi thành đứng, không thông với két khác, mặt thoáng không chạm nóc và chưa để lộ đáy trong miền góc khảo sát.
Mômen diện tích là i_fs=12×8³/12=512 m⁴. FSM=1,025×512=524,8 t·m, nên FSC=524,8/1.800≈0,291556 m. GM hiệu dụng còn 1,20−0,291556≈0,908444 m. Đây là giảm khoảng 24,30% so với GM_rắn của ví dụ.
Nếu có thêm một két độc lập dài 10 m, rộng 4 m, cùng mật độ, i_fs bổ sung bằng 53,333333 m⁴. Tổng FSC của hai két là khoảng 0,321926 m. Các FSM cộng trước rồi chia cho cùng M; không chia từng két cho khối lượng riêng của nước trong chính két đó.
Có thể suy quan hệ từ dịch chuyển thể tích nhỏ
Xét mặt thoáng chữ nhật đối xứng, đặt y ngang từ tâm mặt thoáng. Khi góc φ nhỏ, biến đổi chiều cao chất lỏng so với thân có dạng gần đúng y tanφ. Phần biến đổi thể tích tại một dải tạo mômen khối lượng tỷ lệ ρ_l y² tanφ dA. Tích phân trên mặt thoáng cho δS_y=ρ_l i_fs tanφ.
Với két ví dụ ở φ=3°, mômen khối lượng ngang phát sinh trong mô hình là 524,8 tan3°≈27,503603 t·m. Khi đưa về mômen lực quanh thân nghiêng, hệ số hình chiếu cho biểu thức ρ_l g i_fs sinφ. Cách dựng này cho thấy i_fs xuất hiện từ y² và diện tích, không phải từ riêng tổng thể tích nước.
Phép suy chỉ xét biến thiên hình dạng tĩnh tại góc nhỏ. Nó không mô tả sóng dồn trong két, va đập vào thành, cản của vách hoặc đáp ứng quá độ. Nếu thao tác ballast diễn ra đồng thời với lắc tàu, cân bằng tĩnh là một thành phần của bài toán lớn hơn.
Chia kín theo chiều dọc có tác động mạnh
Giả định két rộng 8 m được chia bằng một vách kín dọc giữa tàu thành hai két độc lập, mỗi két dài 12 m và rộng 4 m. Tổng mômen mặt thoáng là 2×12×4³/12=128 m⁴, bằng một phần tư của 512 m⁴. FSC mới là 0,072889 m khi giữ M và mật độ không đổi.
Nếu chia thành bốn phần bằng nhau, mỗi phần rộng 2 m, tổng i_fs=32 m⁴ và FSC≈0,018222 m, bằng một phần mười sáu trường hợp ban đầu. Tổng quát, n khoang kín bằng nhau theo chiều ngang cho tổng i_fs giảm theo 1/n² khi cùng chiều dài và cùng tổng chiều rộng.
Ngược lại, chia chiều dài thành n khoang nhưng giữ nguyên chiều rộng ngang b làm tổng l không đổi; trong hình học chữ nhật này, tổng i_fs nghiêng ngang không giảm. Điều đó không phủ nhận các công dụng khác của vách ngang; nó chỉ xác định tác động của hướng chia đối với phép hiệu chỉnh đang xét.
Két thông nhau phải được xét đúng điều kiện liên kết
Hai két tách hình học chưa chắc là hai mặt thoáng độc lập về thủy tĩnh. Nếu có đường thông cho chất lỏng chuyển giữa chúng và đủ thời gian cân bằng, mặt thoáng hai bên cùng tuân theo một mặt phẳng ngang. Transport Canada lưu ý mômen mặt thoáng tăng khi két nối thông. [1]
Xét hai két dài 12 m, rộng 4 m, tâm mỗi mặt thoáng cách đường tâm chung 2,5 m về hai phía. Diện tích mỗi két là 48 m². Nếu độc lập, tổng i_fs quanh từng tâm là 128 m⁴. Nếu thông nhau theo mô hình cân bằng tĩnh, mômen quanh trục chung là 2×(64+48×2,5²)=728 m⁴, cho FSC≈0,414556 m.
Phần tăng đến từ việc có thể chuyển lượng nước giữa hai vị trí xa trục chung. Không dùng công thức khoang kín cho một vách có lỗ thông rồi mặc nhiên nhận cùng lợi ích 1/n². Với liên kết hạn chế dòng, mức đáp ứng còn phụ thuộc thời gian và sức cản; bài toán tĩnh ở đây chỉ xét giới hạn có đủ thời gian trao đổi.
Độ nhạy với bề rộng, mật độ và lượng chiếm nước
Giữ l, M và ρ_l của két ban đầu, b tăng 10% từ 8 lên 8,8 m làm FSC tăng theo 1,1³=1,331, tức tăng 33,1%, thành khoảng 0,388060 m. Nếu b giảm 10% còn 7,2 m, FSC còn 0,212544 m, giảm 27,1%. Tác động hai chiều không đối xứng vì quan hệ bậc ba.
Nếu thay chất lỏng bằng một loại có mật độ giả định 0,85 t/m³, cùng i_fs và giữ tổng M=1.800 t bằng điều chỉnh tải khác, FSC=0,241778 m. Nếu M giảm còn 1.200 t mà FSM không đổi, FSC tăng thành 0,437333 m. Các giả thiết giữ biến còn lại phải được nêu, vì thay chất lỏng thực tế còn làm thay đổi khối lượng và KG.
Quy tắc kỹ thuật công khai của International Register of Shipping cũng nhấn mạnh ảnh hưởng bậc ba của bề rộng trong hình học mặt thoáng chữ nhật và sự độc lập của riêng phép hiệu chỉnh với cao độ két. [3] Tuy nhiên, nâng cả két vẫn làm tăng KG vật lý của khối lượng chứa bên trong; không được dùng sự độc lập của FSC để kết luận cao độ két không ảnh hưởng ổn định.
Vì sao gần cạn và gần đầy cần kiểm tra hình học?
Trong miền mặt thoáng vẫn là toàn bộ hình chữ nhật, i_fs không chứa chiều sâu chất lỏng. Vì vậy giảm một nửa lượng nước không nhất thiết giảm một nửa FSC. Nhưng khi nước rất ít, một phía đáy có thể lộ ra lúc nghiêng và mặt thoáng không còn là hình chữ nhật đầy bề rộng.
Ở φ=3°, biến đổi cao độ từ tâm đến mép của két rộng 8 m xấp xỉ 4 tan3°≈0,209631 m. Nếu chiều sâu nước thẳng đứng chỉ 0,10 m, mô hình đầy bề rộng đã tự mâu thuẫn vì một mép sẽ đòi chiều sâu âm. Tương tự, với két cao 2 m chứa đến 1,95 m, khoảng trống 0,05 m không đủ cho biến đổi ấy trước khi mặt thoáng chạm nóc.
Do đó, “không phụ thuộc chiều sâu” là kết quả trong một miền hình học, không phải lời khẳng định cho mọi phần trăm đầy. Két đầy kín không có mặt thoáng tự do như mô hình này; trạng thái trung gian lúc nạp hoặc tháo vẫn phải xét riêng.
Dữ liệu cần giữ trong bảng ổn định
Mỗi két cần có loại chất lỏng, mật độ, thể tích, tâm khối lượng, trạng thái liên thông và FSM hoặc dữ liệu hình học phù hợp. Khi tính GM hiệu dụng, kiểm tra trước xem bảng hoặc phần mềm đã bao gồm hiệu chỉnh mặt thoáng chưa để tránh trừ hai lần. Kết quả cuối phải gắn với trạng thái két cụ thể, vì cùng tổng ballast nhưng khác cách chia vào két có thể cho hiệu ứng mặt thoáng rất khác.
Nguồn tham khảo
[1] TP 13313 — Appendix A, Notes on the Use of Free Surface Moments — Transport Canada. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Naval Architecture Notes — Hydrostatics and Floatation / Stability, section 4.8 — Omar bin Yaakob, Universiti Teknologi Malaysia. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Rules for Building and Classing Steel Vessels, Part 5: Stability, January 2015 — free surface discussion — International Register of Shipping. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


